ISLOM DINIDA AXLOQIY TARBIYA VA QADRIYATLAR FALSAFASINING SHAKLLANISHI

Аннотация

Mazkur maqolada Islom dinida axloqiy tarbiya va qadriyatlar falsafasining shakllanishi, uning asosiy manbalari va jamiyat hayotidagi o‘rni tahlil qilinadi. Qur’on va Hadis asosida shakllangan axloqiy qadriyatlar, ilm-ma’rifat, oilaviy tarbiya va ijtimoiy hayotdagi o‘rni yoritilgan. Islom ta’limotining axloqiy tamoyillari insonlar o‘rtasida hurmat, adolat va mehr-oqibatni mustahkamlashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: Islom, axloqiy tarbiya, qadriyatlar, Qur’on, Hadis, ilm-ma’rifat, adolat, mehr-oqibat, jamiyat, oila tarbiyasi. Islom axloqiy qadriyatlarining tarixiy asoslari Islom axloqiy qadriyatlari payg‘ambarlar tarixi, shar’iy manbalar va Islom sivilizatsiyasining shakllanish jarayonida muhim ahamiyat kasb etgan. Quyida Islom axloqiy qadriyatlarining tarixiy asoslarini yorituvchi muhim jihatlar keltiriladi: 1. Jahiliyat davri va Islomning kelishi: Islomdan oldingi arab jamiyati axloqiy buzilishlar, adolatsizlik va qullik tizimi bilan ajralib turardi. Islomning kelishi bilan bu illatlarga qarshi kurash boshlandi. 2. Qur’on axloqiy qadriyatlarni shakllantiruvchi asosiy manba sifatida: Qur’onda halollik, rostgo‘ylik, adolat, sabr, va fidoyilik kabi qadriyatlar ko‘p bora ta’kidlangan. 3. Hadis va Sunnat ta’siri: Muhammad (s.a.v)ning hayoti va amaliy tajribasi musulmonlar uchun axloqiy me’yorlarni belgilovchi asosiy manba hisoblanadi. 4. Erta Islom davlatlarida axloqiy qadriyatlarning rivojlanishi: Rashidun xalifaligi, Umaviylar va Abbosiylar davrida axloqiy tamoyillar huquqiy va siyosiy tizimlarda ham qo‘llanilgan. 5. Tasavvuf va axloqiy kamolot: Tasavvuf ahli insonning ruhiy poklanishi va axloqiy komillikka erishishiga urg‘u bergan. 6. Islom falsafasida axloq: Al-G‘azoliy, Ibn Sino, Ibn Rushd kabi olimlar axloqiy qadriyatlarni falsafiy nuqtai nazardan tahlil qilganlar. 7. Islom qonunshunosligida axloqiy qadriyatlarning o‘rni: Shariat qonunlari adolat va halollik tamoyillariga asoslangan. 8. Hozirgi zamonda Islom axloqiy qadriyatlari: Bugungi kunda Islom qadriyatlari nafaqat musulmon dunyosida, balki global miqyosda ham inson huquqlari, ijtimoiy adolat va ta’lim sohalarida o‘z aksini topmoqda. Axloqiy qadriyatlarning asosiy manbalari Islom qadriyatlari Qur’on, Sunnat, Ijmo‘ va Qiyos kabi shar’iy manbalar asosida shakllanadi. Ushbu manbalar Islom axloqiy ta’limotining negizini tashkil etadi va musulmonlar hayotida muhim o‘rin tutadi. 1. Qur’on – asosiy ilohiy manba 3 99 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Qur’on musulmonlarning hayot yo‘riqnomasi bo‘lib, axloqiy qadriyatlarning eng muhim manbasi hisoblanadi. Unda rostgo‘ylik, halollik, adolat, sabr, shukr, saxovat va taqvo kabi axloqiy fazilatlar haqida ko‘plab oyatlar mavjud. Misol uchun, Qur’onda shunday deyiladi: “Albatta, Alloh adolatni, ezgulikni va qarindoshlarga saxovat qilishni buyuradi” (Nahl surasi, 90-oyat). Ushbu oyat axloqiy qadriyatlarning asosiy tamoyillarini ifodalaydi. 2. Sunnat va Hadis – amaliy yo‘riqnoma Payg‘ambar Muhammad (s.a.v)ning hayoti va amaliy tajribasi musulmonlar uchun axloqiy me’yorlarni belgilovchi asosiy manba hisoblanadi. Hadislar orqali insonning ichki va tashqi axloqini shakllantiruvchi ko‘rsatmalar berilgan. Masalan, Rasululloh (s.a.v): “Men go‘zal axloqni mukammal qilish uchun yuborildim” deb ta’kidlaganlar. Bu hadis Islom axloqiy tarbiyasining muhimligini ifodalaydi. 3. Ijmo’ – musulmon olimlarining kelishuvlari Islom olimlari muayyan masalalar bo‘yicha kelishuvga kelganda, bu Ijmo’ deb ataladi. Axloqiy qadriyatlar ham vaqt o‘tishi bilan turli sharoitlarga mos ravishda sharhlanib, yangi hayotiy holatlarga tatbiq qilinadi. Bu Islom axloqiy tizimining dinamik va doimiy rivojlanib borishini ta’minlaydi. 4. Qiyos – yangi masalalarga echim topish usuli Islomda axloqiy qadriyatlarni zamonaviy hayotga tatbiq etishda Qiyos usuli qo‘llaniladi. Bu usul orqali Qur’on va Hadisda bevosita tilga olinmagan holatlar uchun axloqiy echim topiladi. Masalan, zamonaviy texnologiyalar va iqtisodiy faoliyatga doir masalalar aynan shu usul yordamida sharhlanadi. 5. Islom falsafasi va axloqiy tafakkur Al-G‘azoliy, Ibn Sino, Ibn Rushd kabi olimlar axloqiy qadriyatlarni falsafiy jihatdan tahlil qilib, Islom axloqiy tizimining asoslarini boyitganlar. Ularning asarlari axloqiy tarbiya va insoniy kamolot yo‘llarini ko‘rsatib bergan. 6. Tasavvuf va axloqiy kamolot Tasavvufiy ta’limotda axloqiy komillikka erishish muhim o‘rin tutadi. Tasavvuf peshvolari insonni ruhiy poklanish va qalbni yomon fazilatlardan tozalashga chaqirgan. Jaloliddin Rumi, Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqshband singari mutasavviflar Islom axloqini chuqurroq tushunish va amalda qo‘llash yo‘lini ko‘rsatganlar. 7. Ilm-ma’rifat va axloqiy qadriyatlar Islom dini ilm olishni insonning eng ulug‘ burchi sifatida ko‘rsatadi. Payg‘ambar Muhammad (s.a.v): “Ilm izlash har bir musulmon erkak va ayol uchun farzdir” deb ta’kidlaganlar. Ilm-fan rivoji nafaqat diniy, balki dunyoviy bilimlar orqali ham jami