SÚWRETLEW ÓNERINDE Q.SAIPOV DÓRETIWSHILIGIN TALABALARǴA ÚYRETIW

Аннотация

The article tells about the work of the artist K. Saipov and that the explanation to students based on colors and symbols depends on the sense in which it expresses social events, feelings, in what sense paintings, unique paintings. Regardless of whether it is historical or even psychological, whether it is artistic, it is necessary to know colors and symbols. The article discusses that when understanding the work of K. Saipov, there should be a certain idea of colors. Keywords: colors, symbols, fine art, decor, artwork, historical space, connection of time and image, painting, harmony, meaning Qaraqalpaq reńlisúwretiniń rawajlaniwi hám formalasiwi 20-ásirdiń 1950-jillariniń ekinshi yarimi - 1960-jillardiń baslarina tuwri keledi. Oǵan deyin Qaraqalpaqstanda súwretlew óneri (reńlisúwret, grafika, músinshilik) bolmaǵan biraq skulptura hám kesiw qábiletine iye 3 77 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ bolǵan sheber ustalar xaliq ameliy kórkem bezew ónerinde kóp islegen.Arnawli kórkem tálim alǵan birinshi xudojnikler - Qıdırbay Saipov (1939-1972), Kawender Berdimuratov (1926- 1997), Joldasbek Kuttimuratovlar (1934-2016) tiykarinan Tashkent qalasindaǵi kórkem óner mekteplerin pitirgen edi. Qaraqalpaqstanda 50-jillarda jergilikli qaraqalpaq súwretlew óneri mektebi formalasa basladi.Súwretlew óneri mektebiniń formalasiwina úlesin qosqan jergilikli xudojniklerden - Qidirbay Saipov, Qawender Berdimuratov, Muzaffar Ishanov, Amangeldi Ótegenov, músinshiler Joldasbek Quttimuratov hám Daribay Turiniyazovlar boldi. Qaraqalpaq xalqınıń suwretlew ónerin izertlewde hám rawajlanıwına belgili suwretshi, Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen kórkem óner ǵayratkeri Q.Saipovtıń islegen xızmetleri ayrıqsha sóz etiwge turarlıq. Q.Saipovtıń dóretiwshilik xızmetleri Tashkenttegi Benkov atındaǵı kórkem óner uchilishesin pitkergennen baslap-aq teatr menen baylanısta boldı. 1958-jıldan baslap Stanislavskiy atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik teatrınıń bas xudojnigi bolǵan Q.Saipovtıń «Aq gul» spektakli (1959 j ) suwretshiniń dekoratsiyanı jivopislik jobada sheshiwdegi eń iri tabısı edi. Q.Saipovtıń tariyxıy temaǵa qızıǵıwı onıń patriotlıq temaǵa arnalǵan diplom jumısı «Bozataw» kartinasınan da ayqın kórinedi. 1959-jılı Moskvada bolǵan Ózbekstan kórkem óneri hám ádebiyatınıń on kunliginde Q.Saipovtıń «Aq gul» spektakline salǵan eskizleri Ózbekstandaǵı ataqlı xudojniklerdiń shıǵarmaları qatarında joqarı bahalandı hám avtor xudojnikler awqamına aǵzalıqqa qabıllandı. 1961- jılı Q.Saipov Qaraqalpaqstan xudojnikler awqamınıń shólkemlestiriw komitetiniń juwaplı sekretarı bolıp tayınlandı. Eskizlerdi, kartinalardı kóriw hám olardı bahalaw, hár qıylı kórgizbelerge tayarlanıw, dóretiwshilik buyırıtpalardı tekseriw hám óńdirislik ustaxanasındaǵı isler hám taǵı basqalar onıń wazıypasına kirdi. Biraq bul jumıslar onıń teatrdaǵı juwapkershiligine kesent keltirgen joq. Usı jılı ol N.Dáwqaraevtıń «Alpamıs» atlı muzıkalı dramasın bezeydi. Bul postonovka sol waqıttaǵı xudojniktiń eń iri shıǵarması boldı. Q.Saipovtıń epikalıq shıǵarmalardı saxnalastırıwǵa qatnasıwı qaraqalpaq xalqınıń burınǵı qaxarmanlıq ótmishine baǵıshlanǵan iri estelik sıpatında kórinedi. Xudojnik «Alpamıs» tı saxnalastırıwda etnografiyalıq materiallardı sheberlik penen paydalandı. 1960 jıllardıń basında Q.Saipov Dushanbedegi S.Ayniy atındaǵı opera hám balet teatrında K. Lektovtıń «Kuba qızı» operasın bezedi. Bul onıń operanı saxnalastırıwdaǵı, bezewdegi birinshi tájiriybesi edi. Q. Saipov usı jılı Á. SHamuratov hám I.Yusupovtıń «Qırq qız» hám taǵı basqa bir qansha spektakllerdi bezedi. Xudojnik dóretpelerinde tariyxıy-revolyusiyalıq, ertek-legenda temasındaǵı spektakllerge islegen dekoratsiyaları keń orın aladı. Usılardan hám muzıkalı drama: T.Qayıpbergenovtıń «Qaraqalpaq qızı» (1967 j.rejisserı R.Tóreniyazov) hám A.Begimov, T.Allanazarovtıń «Ǵárip ashıq» spektakllerine de dekoratsiya isledi. Ol bir qansha jıl dawamında hár qıylı bayram, waqıyalardı bezeytuǵın xudojnik sıpatında de kózge tusti. 3 78 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Onıń Tashkenttegi hápteliklerdiń saltanatlı ashılıwı hám jabılıwı konsertlerin, Xorezmdegi mádeniyat kunlerin bezewi eń iri bezew jumıslarınan esaplanadı. Q.Saipovqa tınımsız izleniwler tán edi. Onıń talantınıń bir bólegi kórkem ónerdiń basqa da tarawları: suwretshilik óneri, grafika hám ádebiyatta da anıq kózge tusti. XIX-XX ásirdiń suwretshilik ónerinde baslı wazıypalarǵa aynalǵan bul mashqalalar qaraqalpaq kórkem ónerinde birinshi ret qaraqalpaq xudojnigi Q.Saipov tárepinen sheshildi. Q.Saipovtıń suwretshilik ónerinde bir qansha portret shıǵarmaları da bar. Ol kóplegen lirikaliq kartinalardi jaratti. Bular: «Tandir tábiyat kórinisinde», «Kesh», «Amudariyada kesh», «Ájiniyaz portreti» (1967 j), «Záwreniń portreti» (1967 j), «I.Yusupovtıń portreti» (pitpegen) hám taǵida basq