RIVOJLANGAN MAMLAKATLARDA KORXONA RISKLARINI BOSHQARISH VA BAHOLASH AMALIYOTI TAHLILI

Аннотация

Mazkur maqolada rivojlangan mamlakatlarda bankrotlik riskini baholashning xalqaro modellari va ularni hisoblash usullari bayon etilgan. Xalqaro amaliyotdan kelib chiqqan holda rivojlangan davlatlar bankrotlik risklarni baholash amaliyoti tahlili jarayonlarining asosiy elementlari tadqiq etilgan. Kalit so’zlar: Bankrotlik, moliyaviy tahlil, bankrotlik riski, optimal modellar,statistik tahlil,diskriminant tahlil, baholash. Kirish. O`zbekiston Respublikasi qonunchiligiga asosan, korxona bu -huquqiy shaxs maqomiga ega, mustaqil ravishda xo`jalik faoliyati yurituvchi sub`ekt bo`lib, o`ziga tegishli bo`lgan mol-mulkidan foydalanish asosida iste`molchilar (xaridorlar) talabini qondirish va daromad (foyda) olish maqsadida maqsulot (ish, xizmat) ishlab chiqaradi va sotadi yoki ayirboshlaydi.1 Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning “Mamlakatimizda biznes subyektlari mikro, kichik, o‘rta va yirik toifalarga bo‘lindi va ularning har biri bilan alohida yondashuvlar asosida ishlash tizimi yo‘lga qo‘yildi” degan so’zlari tadbirkorlikni rivojlantirish uchun davlatimiz tomonidan keng imkoniyatlar yaratilayotganidan dalolat beradi. Rivojlangan davlatlarda risklarni baholash, asosan uchta usul orqali amalga oshiriladi: 1. Statistik ma’lumotlar asosida yuzaga keladigan axborotlarni oldinigi yilga nisbatan tahlil qilish; 2. Nazariy jihatdan tahlil qilish; 3. Ekspertlar orqali umumiy hulosalar chiqarish. Bunda juda ko’p omillarni hisobga olinadigan murakkab jarayonlarni tahlil etishga2 mo'ljallangan. Ushbu usul lar diskriminant tahlilining statistik usullariga asoslangan.3 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 05.10.2020 yildagi PF-6079-son. 2 Интернет ресурс: Оценка вероятности банкротства. – URL: https://finzz.ru/modelibankrotstva-zarubezhnyx-predpriyatij- 4-mda-modeli.html (Дата обращения: 20.04.2020). 3 Артамонова, Н. А. Методы оценки предпринимательских рисков / Н. А. Артамонова. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2017. — № 22 (156). — С. 237-240. — URL: https://moluch.ru/archive/156/43943/ (дата обращения: 01.04.2024 158 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 Riskni baholash - bu riskni tahlil qilish, uning yuzaga keladigan ta’sirlarini aniqlash, umumiy ko‘rsatkichlarini o‘zgarish chegaralarini ishlab chiqishdan iboratdir. Risklarni iqtisodiyotning bir qancha omillari hisobga olgan holda baholanadi. Bu ko‘rsatkichlarni ekspertlar balli tizimda baholaydilar va shu asosda risklarni ma’lum toifalarga bo‘lgan holda, ta’sir darajasi o‘rganiladi Har hil turdagi risklarni baholash miqdori uchun quyidagi kattaliklardan foidalaniladi R=∑𝑁 𝑗=1 𝑅𝑗𝑄𝑗𝑅𝑗= 1 𝑚 ∑ 𝑛𝑗 𝑖=1 𝑅𝑖𝑗𝑄𝑖𝑗 (1) Bu erda – 𝑅𝑖𝑗- jturdagi riskning i-chi omili orqali baholash bali; 𝑄𝑖𝑗 - j turdagi riskka i-chi omilning ta’sir darajasi; 𝑛𝑗 - j turdagibaholashda hisoblanadigan omillar soni; 𝑚 - omillar orqali risni baholash balining miqdorini kengligi; 𝑄𝑗 - j turdagi riskning ta’sir darajasi; 𝑅𝑗 - j turdagi riskning baholash miqdori; R - riskning umumlashtirilgan ko‘rsatkichi. Alohida olingan riskni baholash balini hisoblashda quyidagi qoydalarga amal qilinadi: • Baholanayotgan har qanday omil ball miqdori chegarasi 0< 𝑅𝑖𝑗 < 𝑚 oralig‘ida bo‘lib, 0 da 𝑗 turdagi riskning darajasi juda past bo‘lib 𝑚 da esa eng yuqori daraja hisoblanadi. • Baholanayotgan har qanday riskda omillar va risklarning ta’sir darajasi 0 va 1 oralig‘ida bo‘lib, quyidagi shartlar bajariladi: ∑𝑁 𝑗=1 𝑄𝑗 = 1 ∑ 𝑛𝑗 𝑖=1 𝑄𝑖𝑗 =1 (2) 1. Yuqoridagi qoidalarga amal qilgan holda topilgan risklarning baholash miqdori va umumlashtirilgan ko‘rsatkichlari qiymati quyidagi oraliqlarda topiladi 0 ≤ 𝑅𝑖𝑗 ≤ 1, 0 ≤ 𝑅𝑗 ≤ 1. Risklarning miqdorini baholashda olimlar har hil miqdorlaridan foydalanishga xarakat qiladilar, masalan baholashning empirik miqdori quyidagicha ko‘rinishga ega bo‘ladilar. 1.1-jadval Risklarni baholashning empirik miqdori 4 Riskning ko‘rsatkichlar darajasi Riskning nomlanish chegaralari 1 0.0-0.1 Juda kichik risk 4 Korxonalarda moliyaviy qarorlar qabul qilish va risklarni baholash usullari. JI Turaevich, JM Annaqulovich. Science and Education 3 (5), 1646-1654, 2022 159 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 2 0.1-0.3 Kichik 3 0.3-0.4 O‘rtacha 4 0.4-0.6 Yuqori 5 0.6-0.8 Maksimal holat 6 0.8-1.0 Tig‘iz holat Xulosa va takliflar. Xulosa qilib aytganda, tavakkalchilikni batafsil tahlil qilish bugungi kunda biznes-loyihani ko'rib chiqish bosqichidagi ko'plab korxonalar uchun dolzarb ekanligini ta'kidlash kerak. Hozirgi vaqtda bankrotlik riskini baholash rivojlangan mamlakatlarning iqtisodiy mexanizmida mustahkam o‘rin egalladi. Bankrotlik riskiga qarshi turish uchun takliflarning asosiy usullari: -Risklardan qochish xavfni yaxshi ko'rmaydigan odamlar bu usuldan foydalanadilar. Masalan: korxona uning to'lov qobiliyatiga shubha tug'ilgan kontragent bilan shartnomani yangilamaydi; korxona o'zining eksport operatsiyalarini amalga oshiradigan valyutada kredit olishni afzal ko'radi -Risk