UY-JOY BOZORINING INSTITUTSIONAL RIVOJLANISHI VA TARTIBGA SOLISH MEXANIZMLARI

Аннотация

This article provides a comprehensive analysis of the institutional development and regulatory mechanisms of the housing market in the Republic of Uzbekistan. Keywords: Housing market, institutional development, regulatory mechanisms, mortgage, subsidies, digitalization, housing code, rental market, cadastre, international experience. O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillaridan buyon amalga oshirilayotgan ijtimoiy- iqtisodiy islohotlar jarayonida uy-joy masalasi doimo e’tibor markazida bo‘lib kelmoqda. Uy-joy nafaqat yashash joyi sifatida, balki iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri – qurilish, moliya va xizmatlar sektori bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan ko‘p funksiyali iqtisodiy resurs sifatida namoyon bo‘ladi. Uy-joy bozori institutsional rivojlanish yo‘nalishida rivojlanib borar ekan, uni tartibga solish, raqobatbardosh va barqaror tizim yaratish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Xususan, 2020–2024 yillar oralig‘ida uy-joy sohasida olib borilgan islohotlar, raqamlashtirish jarayonlari va investitsiyalar oqimi bu sohaning tubdan o‘zgarishiga olib keldi. Uy-joy bozori – bu turar-joy obyektlari va ular bilan bog‘liq xizmatlarning sotib olinishi, ijarasi, boshqaruvi va moliyalashtirilishini o‘z ichiga olgan murakkab iqtisodiy tizimdir. Bu bozorda narxlar faqatgina taklif va talab asosida shakllanib qolmay, balki davlat siyosati, moliyaviy institutlar, qurilish normalari, infratuzilma, yer munosabatlari, huquqiy baza va aholining daromad darajasi kabi omillar ham muhim rol o‘ynaydi. Uy-joy bozori institutsional tarkibiy jihatdan quyidagilarni o‘z ichiga oladi: huquqiy-institutsional baza (Uy-joy kodeksi, yer kodeksi, ipoteka va ijara to‘g‘risidagi qonunlar), moliyaviy institutlar (Ipoteka bank, Xalq banki, sug‘urta kompaniyalari), bozor institutlari (rieltorlik firmalari, baholash agentliklari), davlat boshqaruv organlari (Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi, Moliya vazirligi, hokimliklar), va raqamli institutlar (Elektron ipoteka tizimi, Yagona uy-joy portali). 2020–2024 yillar oralig‘ida O‘zbekistonda uy-joy sektoriga investitsiyalar hajmi keskin oshdi. Rasmiy statistikaga ko‘ra, 2020 yilda uy-joy qurilishi uchun yo‘naltirilgan investitsiyalar 12,8 trillion so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, 2023 yilda bu ko‘rsatkich 35 trillion so‘mdan oshdi. Davlat tomonidan moliyalashtirilgan ijtimoiy uy-joy dasturlari soni ortdi, subsidiya mexanizmlari joriy qilindi va ipoteka kreditlarining yillik miqdori ko‘paytirildi. Misol uchun, 2023 yilda 70 mingdan ortiq oilaga ipoteka krediti berilgan bo‘lsa, 2024 yilning birinchi 74 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 choragida bu raqam 25 mingdan oshdi. Bozor mexanizmlari o‘z-o‘zidan ijtimoiy adolatni ta’minlay olmaydi. Uy-joy bozorida davlatning tartibga soluvchi roli muhim ahamiyat kasb etadi. Bu nazorat quyidagi yo‘nalishlarda olib boriladi: narx nazorati (qurilish materiallari va kvartira narxlarining monitoringi), subsidiya va imtiyozli kreditlar orqali ijtimoiy zaif qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash, rasmiy ijara bozorini shakllantirish, yer ajratish tartibini soddalashtirish, uy-joy bilan bog‘liq huquqiy munosabatlarni aniq tartibga solish. Bu borada 2022–2023 yillarda elektron kadastr tizimi va avtomatlashtirilgan subsidiyalar platformasi ishga tushirildi. Biroq, bu borada qator muammolar ham mavjud. Jumladan, qonunchilikdagi ziddiyatlar (yer ajratish va foydalanish bilan bog‘liq), raqamlashtirishning yetarli darajada emasligi (ayrim viloyatlarda hali ham qog‘oz shakldagi kadastr tizimi mavjud), ijara bozorining norasmiyligi (mulk egalari va ijarachilar o‘rtasida rasmiy shartnomalar tuzilmaydi), subsidiyalar taqsimotida adolatsizlik (ba’zi holatlarda ehtiyojmandlar emas, yuqori daromadga ega shaxslar subsidiya oladi), va qurilish sohasidagi monopoliyalar (katta pudratchi kompaniyalar raqobatni cheklaydi) asosiy to‘siqlar sifatida namoyon bo‘lmoqda. Xalqaro tajriba esa bu muammolarga qarshi qanday mexanizmlar joriy etilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Janubiy Koreyada davlat ipoteka agentligi orqali uzoq muddatli va past foizli ipoteka tizimi ishlaydi. Turkiyada TOKİ orqali past daromadli oilalar uchun ijtimoiy uy- joylar quriladi. Germaniyada esa ijara bozori rasmiylashtirilgan bo‘lib, ijarachilarning huquqlari qonun bilan himoya qilinadi. Polsha esa davlat-xususiy sheriklik asosida uy-joy fondini kengaytirish mexanizmini amalda qo‘llamoqda. O‘zbekistonda ham ushbu tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirish muhimdir. Masalan, ijara uy-joy fondini rivojlantirish, ijtimoiy ipoteka dasturlarini kengaytirish, subsidiya tizimini raqamlashtirish va shaffof qilish, kadastr tizimini to‘liq raqamlashtirish, uy-joy bilan bog‘liq barcha ma’lumotlarni yagona elektron platformaga jamlash zarur. Bunday platforma quyidagilarni o‘z ichiga olishi lozim: real vaqt rejimidagi narxlar monitoringi, kadastr xaritasi, bo‘sh turgan yer uchastkalari va kvartiralar, ipoteka stavkalari va subsidiyalar haqida ma’lumotlar. Shuningdek, Uy-joy kodeksini modernizatsiya