НЕГАТИВНЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ ДЕСТРУКТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В ИНТЕРНЕТЕ В КОНТЕКСТЕ ЦИФРОВОЙ ТРАНСФОРМАЦИИ

Аннотация

This article analyzes the negative social and economic impact of destructive actions on the Internet on society, in particular, on countries with a relatively low information culture, such as Uzbekistan. The types of fraud occurring on the Internet and their consequences, as well as issues of protecting users' personal data, are widely covered. Keywords: Internet, destructive actions, cyberattack, fake information, information security, victimological approach, fraud, digital threats, anonymity, personal data, information culture. Hozirgi kunda aksariyat moliyaviy va iqtisodiy aloqalar internet tarmog‘iga ko‘chib ulgurdi. Xodimlarning ish haqidan tortib turli xil xizmatlar – kommunal to‘lovlar, bank, transport uchun to‘lovlar, shuningdek, davlat xizmatlari fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlari internet tarmog‘iga joylashtirildi. Bu esa ularning o‘g‘irlanish ehtimolini vujudga keltirdi va hozirgi kunda uni himoya qilishning samarali usullari o‘ylab topilmagan. Kelgusida chuqurlashish kuzatilayotgan geosiyosiy qarama qarshiliklar fonida o‘zaro to‘qnashuvlari kiberhujumlar tarzida amalga oshirilishi ehtimoli yuqori. Hozirgi kunda Rossiya-Ukriana urushida yuz minglab kiberjangchilar ishtirok etayotgani haqida ma’lumotlar mavjud.[1] Kiberjangchilar yuqorida qayd etilgan katta axborot tizimlariga, teleraidio efirlarga hujumlar uyutirib ularning normal faoliyatini ishdan chiqarishga harakat qiladi. Bu boradagi qarama qarshilikning yaqqol namunasi Ukriana prezidenti V.Zleneskiyni taslim bo‘lish haqidagi dipfeyki bo‘ldi.[2] Dipfeyk ma’lum bir shaxsni ovozi, tashqi ko‘rini va mimikasini dasturiy ta’minoti vositasida yaratib, unga berilgan matnni o‘qishiga erishishdir. Odatda bunday dipfeyklarning siyosiy jihatdangina obyektiv baholash mumkin bo‘lib, ayrim hollarda ularni soxta ekanini texnik jihatdan aniqlashning imkoni yo‘qdir. O‘zbekiston kabi aholining informatsion madaniyati yuqori bo‘lmagan jamiyatlarga ega davlatlarda bu kabi dipfeylarning ommalashuvi ehtimoli juda yuqoridir. Shu sababli ham jamiyat a’zolarini bu kabi internetdagi destruktiv hatti-harakatlardan asrash g‘oyatda dolzarb vazifadair. O‘zbekistonning geosiyosiy poizitsiyasiga qarshi hujumlar aynan kibertahdidlar ko‘rinishida namoyon bo‘lish ehtimoli yuqoridir. «Ilgari o‘z maqsad va manfaatlarini asosan diplomatiya va adpi.uz universaljurnal.uz 399 SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil siyosat bilan himoya qilib kelgan dunyodagi qudratli markazlar endi ochiqchasiga bosim o‘tkazish, qarama-qarshilik va to‘qnashuvlar yo‘liga o‘tganiga hammamiz guvohmiz. Afsuski, bunday keng ko‘lamli va o‘ta ziddiyatli jarayonlarning ta’siri Markaziy Osiyo mintaqasi va uning tarkibiy qismi bo‘lgan mamlakatimizni ham chetlab o‘tmayapti», — dedi davlat rahbari.[3] Shunday ekan jamoatchilik orasida internet tarmog‘idagi destruktiv hatti-xarakatlar xususida keng qamrovli tushuntirish ishlarini o‘tkazish, internet tarmog‘ijagi iqtisodiy resurslarni talon taroj qilishga qarshi qaratilgan loyihalarni amalga oshirish zarur. Shu bilan birgalikda raqamlashtirish ko‘lamini uning xavfsizligini ta’minlash sur’atida o‘zib ketmasligini ta’minlash zarur. Bu boradagi xavfsizlik paradigmasi – har bir samarali himoyalanmagan ma’lumot muqarrar o‘g‘irlanadi, degan g‘oyadan iborat bo‘lishi zarur. Viktimologik yondashuv – har bir subyektning o‘z huquq va erkinliklarini ta’minlash uchun shaxsiy mas’liyatini oshirishga qaratilgan chora tadbirlardir. Hozirgi ijtimoiy transformatsiya nihoyatda shiddat bilan kechayotgan bir sharoitda ijtimoiy munosabatlarda shaxsning javobgarligi kuchayib bormoqda. O‘zaro munosabatlarda internetdagi destruktiv tajovuzlarni qurboni bo‘lmaslik uchun qanday harakatlanish haqida ma’lumot olish zarur bo‘ladi. Hoh yolg‘on ma’lumotlarga asoslangan feyk xabarlar bo‘lsin, hoh moliyaviy firibgarliklar bo‘lsin, hoh tovlamachilik bo‘lsin insonlar ana shunday g‘ayriahloqiy yoinki g‘ayrihuquqiy tajovuzlardan o‘zini asrash yo‘llarini ham bilish zarur bo‘lib qolmoqda. Olimlarning qayd etishicha internet texnologiyalari yordamida o‘z mol- mulkini talon taroj bo‘lishiga yo‘l qo‘ygan shaxslarni aybdor qurbon deb atash mumkin.[4] Chunki bunday hollarda internetdagi destruktiv harakatlarning qurbonlari informatsion texnik foydalanish shartlaridan bexabar bo‘ladilar va buning oqibatida ma’lum bir jinoyatning qurboniga aylanishadi. Umumi olib qaraganda jamiyatning bu boradagi madaniyatidan farqli ravishda internet sohadagi bilimi va foydalanish madaniyati yo‘qligi natijasida bu holatga tushib qolganlar. Shu o‘rinda qator falsafiy mulohazalar vujudga kelishi tabiiy holdir. Birinchidan, jamiyat a’zolarining bir tekisda taraqqiyot bilan hamnafas holda bilim olishini ta’minlash imkoniyati mavjudmi? Ikkinchidan, jamiyatning yoshi katta a’zolari mana shunday ilg‘or texnologiyalarni muntazam ravishda o‘zlashtirib olishga qodirmi? Yoinki, agar bunday imkoniyat mavjud emas ekan