ПРИЧИНЫ ДИСЛАЛИИ И МЕТОДЫ ЛЕЧЕНИЯ.

Аннотация

ushbu maqola bolalarning nutq kamchiliklari, ularning buzilishlari, noto'g'ri nutq kamchiliklari haqida.Dislaliyani o'rganish tarixi, kelib chiqish sabablari va bartaraf etish usullari haqida bayon etilgan. Dislaliya grekcha so'zdan olingan bo'lib, is-buzilish, laliya-nutq degan ma'noni anglatadi. Kalit so'zlar: dislaliya, nutq buzulishlari, tili chuchuklik, duduqlanish, mehanik va funktsional dislaliya,bulbar va psedobulbar falajlanish, dinamik va statik tayyorgarlik mashqlari. Logopediya fanining obyekti logopat bolalar va ulardagi turlicha nutq nuqsonlari hisoblanadi. Ko'p yillardan buyon bu soha muhim tarmoq sifatida rivojlanib kelmoqda, ushbu maqolada nutq kamchiliklardan biri Dislaliya haqida yozmoqchiman. Noto'g'ri talaffuz nutq kamchiligi haqidagi birinchi ma'lumotlarni qadimgi grek olimlari Plutarx, Gippokrat, Kladiya, Gelen va boshqa olimlar ishlarida bayon qilingan. Olimlar noto'g'ri talaffuzni davolashni talab qiluvchi kasallik deb qaraydilar. Ularning fikricha tovushlarni noto'g'ri talaffuz qilish til, lab, qattiq va yumshoq tanglayning zararlanishi bilan bog'liq deb ko'rsatadilar. O'rta asrga kelib, dislaliya haqidagi yangi fikrlar paydo bo'lmay, qadimgi davr ilmiy g'oyalari takrorlanadi. Tarixning keyingi davrlarida (ya'ni 16-18 asrlarda ) italyan professori Merqurialis (1588), nemis fiziologi Alberxt Fon Gallerning ishlari paydo bo'ldi. Ular ham tili chuchuklikni (dislaliyani) periferik nutq apparati tuzilishidagi kamchiliklar natijasi deb aytadilar. Merqurialis bu kamchilikni davolash usulining eng mosi deb xirurgik terapiya deb hisoblaganje. Galler talaffuzdagi kamchiliklarni mashqlar orqali davolash fikrini ilgari surdi. Keyinchalik bu fikr fransus aktyori J Tal'ma ( 1764-1836) ishlarida ham o'z aksini topadi. 19-asrgacha tili chuchuklikning mohiyatini artikulyatsion organlar ishdagi mexanika buzulishlarga bog'lab o'rganganlar Bu davrlarda tili chuchuklik "duduklanish" deb nomlanuvchi nutq buzilishining umumiy guruhidan ajratilmagan edi. Nutqdagi talaffuz kamchiliklarini ilmiy tasnif birinchi bo'lib 19-asrning boshlarida boshlanib. Tili chuchuklik mustaqil nutq kamchiligi qilib ajratilgandan so'ng uning tabiatni o'rganish rivojlanib bordi. 1878- yilda Koen ham mexanik dislaliya bilan bir qatorda funksional dislaliyani ajratdi. Uning fikricha funktsional dislaliyaning kelib chiqishining asosiy sababi, bu-taqlid va noto'g'ri tarbiyadir. Organik va funktsional tili chuchuklikni bir-birdan chegaralashga urinishlar yuzaga keldi. Shu yillarda bulbar va posedobulbar falajlanish natijasida kelib chiqadigan nutq buzilishlari haqidagi ishlar paydo bo'ldi. 1879 yilda A. Kussmaulning " Rasstroystva rechi " kitobida nutqning fonetik buzulishlar haqidagi fikrlar bayon etilgan. A. Kussmaul tili chuchuklikni organik va funksional formalarga ajratib, periferik nutq apparatining rivajlanishdagi kamchiliklarni kiritdi ( mexanik dislaliya ). Funksional dislaliyaga noto'g'ri nutqiy tarbiya va nutq apparatida mashqlarni, ya'ni harakatining yetishmasligi oqibatida kelib chiqadigan nutq kamchiliklaridir. A. Kussmaul tomonidan birinchi marta ayrim tovushlar talaffuzdagi kamchiliklarni ifodalovchi terminlar kiritildi : ratatizm - pararatatizm, lambdasizm-paralambdasizm, sigmatizm-parasigmatizm va xokazo. A. Kussmaul dislaliyani dizartriyadan ajratib, dislaliyaning funksional va mexanik shakllarini ko'rsatib berdi. Dislaliyaning kelib chiqish sabablari: Nutq apparatlarini ishlab chiqish muammolari bo'lgan bolalarda buzilishlar bo'lishi mumkin: jag'lar, til, lablar, tishlar. Bunday holda ular mexanik fitilda gapiradi. Nutq apparatining normal rivojlanishida " funktsional dislaliya" tashhizi qo'yiladi. Organik bezovtaliklar: - tilning qisqa burchagi va yuqori labda, 534 MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel 2025-yil - haddan tashqari qalin lablar, - osmon tarkibida nuqsonlar (juda yuqori yoki past bo'lishi mumkin), - juda katta, yoki aksincha, kichik til,- Yuqori yuqori labda. Bolalardagi disliyalarning sabablari vokal apparatining tarkibiy xususiyatlariga bog'liq bo'lmasligi mumkin. Bunday holatda ovozli talaffuzning buzilishi quyidagilarga bog'liq: - kimdirning noto'g'ri gapiga taqlid qilish, - oilada noto'g'ri nutq madaniyati, - tilni to'g'ri holatidadir ushlab turolmaslik, - fonematik tinglashning kamligi, - bir harakatdan ikkinchisiga tez til o'tish. Buzilishlarning mumkin bo'lgan shakllari Kasallikning o'zini qanday namoyon etishini tushunish uchun uning shakllarining nima ekanligini tushunish kerak. Muammo tovushlar soniga qarab, disiliya oddiy yoki murakkab bo'lishi mumkin. Bu nutq terapevtini belgilaydi. Birinchi holda, chaqaloq 5 tovushgacha talaffuz qilmaydi. Dislialiyaning murakkab shakli bilan 5 dan ortiq kishi ishtirok etishi mumkin. Agar spirt terapevtlari bolalarni bolalarda bolalagan bo'lsa, nima qilishlari kerakligini tushunishi mumkin. Birinchi uchrashuvda uni yo'q qilish usullari va davolanish usullarini aniqlas