ФОРМИРОВАНИЕ РЕЧИ У ДЕТЕЙ С АУТИСТИЧЕСКИМ СПЕКТРОМ

Аннотация

Ushbu maqolada bolalarda neyropsixologik holatlar haqida,shu bilan birga xulq-atvor va nutq ruvojlanishidagi oʻziga xos oʻzgarishlar haqidagi ma'lumotlar berib oʻtilgan.Autizm spektrli bolalarda nutq rivojlanishida kechikish yoki oʻziga xos nutq buzilish holatlari boʻlishi mumkin. Kalit soʻz: Nutq shakllanishi,exolaliya,logopediya,netropsixologiya,autizm spektr buzilishi,ijtimoiy muloqot,til rivojlanish buzilishi. Autizm spektrli bu odatda ijtimoiy munosabatlar va muloqotdagi qiyinchiliklar,takrorlanuvchi xatti-harakatlar,cheklangan qiziqishlar va hissiy stimullarga gʻayrioddiy javoblar bilan tavsiflangan neyrorivojlanish xastaliklari hisoblanadi. Autizm spektrli bolalar belgilari asosan,buyumlarni takroriy ravishda ketma-ket joylashtirish yoki ustma ust terishning autizmda namoyon boʻlishi ijtimoiy oʻzaro ta'sir, ogʻzaki va ogʻzaki boʻlmagan muloqotdagi farqlar,kuchli qiziqishlar va takrorlanuvchi xatti-harakatlarning mavjudligi kabi belgilari boʻlishi mumkin. Autizm spektr buzilishi oʻzaro ta'sir va ijtimoiy muloqotni boshlash va qoʻllab-quvvatlash qobiliyatining doimiy kamchiliklari,shuningdek,bir qator cheklangan,takrorlanadigan va moslashuvchan boʻlmagan xatti-harakatlar,qiziqishlar yoki faoliyat shakllari,shaxs tabiati uchun haddan tashqari noodatiy va atipik hodisalar bilan tavsiflanadi. Autizm spektrning boshlanishi ilk rivojlanish davrida, odatda erta bolalikda sodir boʻladi,ammo ijtimoiy talablar cheklangan imkoniyatlardan oshmaguncha mavjud alomatlar toʻliq namoyon boʻlmasligi ham mumkin. Autizm spektr buzilishiga ega bolalarda nutq rivojlanishi individual ravishda farqlanadi.Aytib oʻtganimizdek,ba'zi bolalar umuman gapirmasligi mumkin,boshqalarni esa exolaliya( eshitilgan soʻzlarni takrorlash) orqali fikrini bildirish holatlari kuzatiladi. Autizm spektr ruvojlanishining 2 ta mumkin boʻlgan yoʻnalishi mavjud. Rivojlanishning bir yoʻnalishi tabiatan bosqichma-bosqich boʻlib,unda ota-onalar hayotining dastlabki 2 yilidagi rivojlanish tashvishlari haqidagi xabar berishadu va tashxis 3-4 yoshda qoʻyilishi mumkin. Bu yoʻnalishdagi autizm spektrning dastlabki belgilaridan ba'zilari yuzlarga e'tiborning pasayishi,ismi bilan chaqirilganda aniq javob bermaslik,koʻrsatish yoki ishora qilish orqali qiziqishlarni koʻrsatmaslik va kechikuvchi xayoliy oʻyinlar oʻynash qobiliyatlarini oʻz ichiga oladi. Rivojlanishning 2-yoʻnalishi regressiya boshlanishidan yoki koʻnikmalarini yoʻqotishdan oldin normal yoki normal normalga yaqin rivojlanish bilan tavsiflanadi. Regressiv autizmda bola odatiy rivojlanayotgandek koʻrinsa-da,lekin nutq va ijtimoiy koʻnikmalar yoʻqotila boshlaydi,bu odatda 15 dan 30 oygacha boʻlgan davrda yuzaga keladi va bu bolalarga keyinchalik autizm spektrli tashxisi qoʻyiladi. Regressiyadan soʻng bola autistic nevrologik rivojlanishning standart namunasi boʻyicha rivojlanadi. Regressiv autizm atamasi tipik nevrologik rivojlanishning teskarisidir. Bu aslida,umuman nevrologiyaning emas,balki faqat shakllanib ulgurgan qobiliyatlarning orqaga qaytishidir. Autistik nevrologik rivojlanish regressiya bilan bogʻliq emasligi odatiy holdir,yoshga mos keladigan autizm belgilari bola tugʻilishidanoq aniq boʻladi. Regressiv autizmning toʻsatdan yuzaga chiqishi ota-onalarni hayratda qoldiradi va bezovta qiladi,ular koʻpincha bu holatni eshitish qobiliyatining yoʻqotilishi bilan atashtirishadi. Regressiyani atrof muhitning stress omillariga bogʻlash tashxisni kechiktirishga olib kelishi mumkin. Autizm spektr koʻplab xususiyatlarni oʻz ichaga oladi. Bunga ijtimoiy va oʻrganish koʻnikmalarining sekin rivojlanishidan tortib,boshqa odamlar bilan aloqa oʻrnatishdagi qiyinchiliklargacha misol keltirish mumkin. Kishilarsa tashvish 547 MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel 2025-yil yoki ruhiy tushkunlik tufayli aloqalarni oʻrnatishda muammolar yuzaga keladi,bu holatni autistic odamlar koʻproq boshdan kechirishadi va natijada oʻzlarini izolatsiya ya'ni oʻzlarini jamiyatda saqlash holati yuzaga keladi. Autizm - keng ma’noda, odatda, aloqaga kirishmaslik, “yovvoyilik”, aloqadan o‘zini olib qochish, o‘zining dunyosida yashash ma’nosini anglatadi. Aloqaga kirishishdan qochish turli shaklda va sabablarga ko‘ra namoyon boiishi mumkin. Ba’zan bu bolaning xarakteri kuchsiz boisa, boshqa hollarda uning ko‘rish yoki eshitish qobiliyatining yetarlicha boimasligi, aqliy rivojlanishdan orqada qolish, nutq rivojlanishining orqada qolishi (uning kommunikativ, ya’ni aloqa qilish funksiyasining), nevrotik buzilishlar yoki og’ir gospitalizm (bolaning ilk yoshlarida ijtimoiy jihatdan izolyatsiya qilinishi natijasida yuzaga kelgan aloqa qilishning surunkali taqchilligi) oqibatida kelib chiqadi.Kommunikatsiya (aloqa) qilishning buzilishlari ko‘p hollarida asosiy yetishmovchilik: aloqa qilishga boigan ehtiyojning sustligi, maiumotlarni idrok etish va vaziyatni tushunishning qiyinligi, ilk yoshlarda aloqaning surunkali yetishmasligi, nutqdan foydalana olma