СТРУКТУРА ПРАВОВОЙ КУЛЬТУРЫ МОЛОДЕЖИ

Аннотация

ushbu maqolada huquqiy madaniyat tushunchasining mohiyati, uning yoshlar ongida shakllanish jarayoni va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni tahlil qilinadi. Huquqiy madaniyat fuqarolarning huquqiy bilim, ong, qadriyat va xulq-atvorini qamrab oluvchi ko‘p qirrali ijtimoiy hodisa sifatida ko‘rib chiqiladi. Kalit so`zlar:huquqiy madaniyat, huquqiy ong, huquqiy tarbiya, yoshlar, qonunga hurmat, huquqiy bilim, huquqiy faollik, huquqiy qadriyatlar, ijtimoiy muhit, fuqarolik mas’uliyati. Huquqiy madaniyat – jamiyat a’zolarining huquqni bilish darajasi, huquqqa munosabati, huquqiy normalarga rioya qilishi va huquqiy faollik darajasini ifodalovchi ijtimoiy hodisadir. U jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlash, huquqiy munosabatlarni tartibga solish va adolatni qaror toptirish uchun muhim ahamiyatga ega. Huquqiy madaniyat bir necha tarkibiy qismlardan iborat bo‘lib, ular inson va jamiyatning huquqiy munosabatlardagi ongli ishtirokini ta’minlaydi. Birinchi navbatda, huquqiy bilim va ma’rifat jamiyat a’zolarining o‘z huquq va majburiyatlarini tushunishini anglatadi. Har bir inson qonunlarning mazmunini bilishi va ularga amal qilishi huquqiy madaniyatning shakllanishi uchun muhimdir. Huquqiy ong insonlarning huquq normalariga, qonunga va sud tizimiga bo‘lgan munosabatini ifodalaydi. Odamlarda adolat va qonunga hurmat hissini shakllantirish, huquqbuzarliklardan himoyalanishga intilish huquqiy madaniyatning yuqori darajada rivojlanishini ta’minlaydi. Shuningdek, huquqiy faollik ham muhim bo‘lib, u insonlarning huquqiy masalalarda faol ishtirok etishi, o‘z huquqlarini himoya qila olishi va huquqbuzarliklarga qarshi chora ko‘rish qobiliyatini anglatadi. Huquqiy madaniyat - bu odamlarning huquq bilan munosabatini shakllantiradigan umumiy e’tiqodlar, his-tuyg‘ular va qadriyatlar kesishmasida paydo bo‘ladi. Bu jamiyatning umumiy madaniyat darajasi, siyosiy va huquqiy institutlar faoliyati smaradorligi kabi masalalar bilan uzviy ravishda bog‘liqdir. Zero, “Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirib borish qonun ustuvorligini ta’minlash va qonuniylikni mustahkamlashning eng muhim shartlaridan biri hisoblanadi.”[1] Chunki bu ta’sir huquqiy madaniyat ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan yoshlarning huquqiy institutlarga bo‘lgan qarashlarini aks ettiradi. Yoshlarning huquqiy madaniyati muhim ahamiyatga ega bo‘lib u bizga ularning huquqlar, majburiyatlar va kundalik meyorlarni qanday anglashi haqida haqiqiy ma’lumot beradi, bu esa oxir-oqibat ularning jamiyatda o‘zini tutish usulini shakllantiradi. Tadqiqotchilar ta’kidlaganidek, “Zamonaviy fanda huquqiy madaniyat tushunchasi murakkab, ko‘p qirrali ijtimoiy va huquqiy hodisa sifatida juda ko‘p talqin qilinmoqda. Bugungi kunda madaniyat va umuman huquqiy madaniyatga oid barcha ilmiy yondashuvlarni uchta — antropologik, falsafiy va sotsiologik jihatdan umumlashtirgan holda o‘rganish mumkin. Bundan tashqari huquqiy madaniyatga falsafiy, yuridik, aksiologik, semiotik, kulturologik yondashuvlar ham mavjud. Huquqni bilish, huquqiy bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lish, huquqiy ongning yuqori darajada rivojlanishi va eng muhimi, shaxsning huquqiy xulq-atvori huquqiy madaniyat ko‘rsatkichi hisoblanadi.”[2] Ushbu nuqtai nazardan kelib chiqadigan bo‘lsak yoshlarning huquqiy madaniyati murakkab va ko‘p qirrali hodisa bo‘lib, uni fanlararo integratsiya doirasida o‘rganish mumkin. Huquqiy madaniyat aslida odamlarning qonunlar qanday ishlashi haqidagi qarashlari, qadriyatlari va e’tiqodlarining uyg‘unligidan iborat. Yoshlar bu g‘oyalarni kundalik hayotda - oilaviy suhbatlar, maktab darslari va umumiy ijtimoiy muhit orqali o‘zlashtiradilar, bu esa asta- sekin ularning huquq va mas’uliyatlarini shakllantiradi. Masalan, o‘smirlar zo‘ravonligi ko‘pincha bizga sog‘lom huquqiy muhit kerakligini ko‘rsatadi - nizolar ko‘chalarda emas, balki sud zallarida 595 MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel 2025-yil hal qilinadi. Bu g‘oya, shuningdek, ushbu o‘zaro bog‘liq ta’sirlarning barchasi huquqiy muhitda yoshlar xulq-atvorini shakllantirishda qanday rol o‘ynashini tavsiflovchi tadqiqotlarida ham o‘z aksini topgan. Huquqshunos olim M.Najimovning fikricha: “Huquqiy madaniyat deganda, jamiyatning huquqiy hayoti, uning huquqiy voqeligi, normativ-huquqiy hujjatlar, huquqiy ong rivojida erishilgan ma’naviy-axloqiy va huquqiy qadriyatlar tizimi hamda unga muvofiq tarzda qaror topadigan qonunga itoatgo‘ylik va mamlakatda huquqiy-tartibot muhitini o‘rnatish uchun ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishning amalga oshirilishi tushuniladi.”[3] Huquqiy madaniyat yoshlarning qonunni qanday ko‘rishi va unga qanday munosabatda bo‘lishi haqida gap ketganda juda muhimdir. Aslida, bu madaniyat odamlarning huquqiy masalalarga bo‘lgan e’tiqodi, qadriyati va his-tuyg‘ularining aralashmasidir - bu g‘oyalar aksariyat hollarda yoshlarning kundalik hayotda huquqiy meyorlarga qanday munosabatda bo‘lishiga ta’sir ko‘rsatadi. Akademik Sh.Z.O‘ra