T.QAYÍPBERGENOVTÍŃ "QARAQALPAQ DÁSTANÍ" SHÍǴARMASÍNDAǴÍ BETLEW ALMASÍQLARÍNÍŃ QOLLANÍLÍW ÓZGESHELIKLERI

Аннотация

This article discusses the features of the use of pronouns in the first book of T. Kayipbergenov's novel "The Legend of Maman Biy" - "The Legend of Maman Biy". The pronouns used in the language of the work have been scientifically analyzed based on their similarities and differences with the pronouns used in the modern Karakalpak language. Keywords: pronoun, pronoun me, pronoun you, pronouns we (we), you (you), he (she) (they), plural, ergative. ОСОБЕННОСТИ УПОТРЕБЛЕНИЯ ЛИЧНЫХ МЕСТОИМЕНИЙ В «КАРАКАЛПАКСКОМ ДАСТАНИ» Т.КАИПБЕРГЕНОВА Абстрактный. В данной статье рассматриваются особенности употребления местоимений в первой книге романа Т. Кайыпбергенова «Каракалпакский эпос» - «Сказание о Маман бие». Проведен научный анализ местоимений, используемых в языке асар, на основе их сходства и различия с местоимениями, используемыми в современном каракалпакском языке. Ключевые слова: местоимение, местоимение «я», местоимение «ты», местоимения «мы», «ты», «он» (она), «они», множественное число, эргатив. 186 May, 2025-Yil Mánili sózlerdiń ornına almasıp qollanılatuǵın mánili sóz shaqaplarınıń biri - almasıqlar. Olar hár qanday tildiń sózlik quramında belgili orın tutadı. Almasıqlar qaysı sóz shaqabınıń ornına almasıp qollanılsa sol sóz shaqabınıń grammatikalıq kórsetkishlerin qabıllaydı hám onıń gáptegi sintaksislik xızmetin atqaradı [6:5]. Almasıqlar zatlardı, qubılıslardı, olardıń belgilerin tuwrıdan-tuwrı bildirmeydi, al olardı ekinshi bir atama menen siltep kórsetedi. Almasıqlar mánili sóz shaqabı retinde erte dáwirlerden baslap adamlar arasında qarım- qatnasta, jazba estelikler tili nde qollanılıp kiyatır. Olardıń semantikalıq ózgesheliklerine qaray toparlaǵa bóliniwi, mánilik ózgeshelikleri tyurkolog ilimpazlar tárepinen izertlendi [6:5]. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde almasıqlar leksika-semantikalıq hám grammatikalıq ózgesheliklerine qaray 8 toparǵa bólinedi: 1. betlew almasıǵı; 2. siltew almasıǵı: 3. soraw-qatnas almasıǵı; 4. ózlik almasıǵı; 5. jámlew almasıǵı; 6. belgilew almasıǵı; 7. belgisizlik almasıǵı; 8. bolımsızlıq almasıǵı [3:122]. Qaraqalpaq xalqınıń belgili jazıwshısı T.Qayıpbergenovtıń "Qaraqalpaq dástanı" romanında almasıqlardıń mánilik toparlarınıń barlıq túrin ushıratamız. Biz, bul maqalamızda tiykarınan betlew almasıqlarına toqtap ótemiz. Betlew almasıqlarına házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde men, sen, biz (bizler), siz (sizler), ol (olar) sózleri kiredi. Bul almasıqlar tek atlıq sózlerdiń ornına almasıp qollanıladı, grammatikalıq formaların qabıllaydı, gáptegi xızmetin atqaradı. Maqalamızda, betlik almasıqlarınıń kóplik hám seplik qosımtaların qabıl etip, túbirdegi ózgerislerdi mısallar járdeminde analiz etemiz. Dáslep, biz mısallardı analiz etiwden aldın, seplik kategoriyası boyınsha teoriyalıq maǵlıwmatlarǵa toqtap ótemiz. Seplik kategoriyası atlıqtıń yamasa atlıqlasqan sózdiń, sóz dizbegi yaki gáptiń quramında basqa sózler menen qarım-qatnasın, baylanısın bildiredi. Házirgi qaraqalpaq tilinde altı seplik bar: ataw, iyelik,barıs tabıs, shıǵıs, orın. Seplik affiksleri kóplik hám tartım affikslerinen keyin jalǵanadı. Ataw sepligi: Ataw sepligi óziniń arnawlı seplik affikslerine iye emes. Iyelik sepligi: Iyelik sepliginiń affiksleri -nıń/-niń, -dıń/-diń, -tıń/-tiń. Iyelik sepligi bir zattıń ekinshi zatqa tiyisliligin, onıń iyesin bildiredi. Barıs sepligi: Bul sepliktiń tiykarǵı affiksler -ǵa/-ge, -qa/-ke, - na/-ne, -a/-e. Barıs sepligi is-háreket baǵdarlanǵan orındı bildiredi. Tabıs sepligi: Affiksleri -dı/- di, -tı/-ti, -nı/-ni. Is-hárekettiń tikkeley obyektin ańlatadı. Shıǵıs sepligi: Affiksleri -dan/-den, - tan/-ten, -nan/-nen. Shıǵıs sepligi is-hárekettiń shıqqan ornın, zattıń neden islengenin bildiredi. Orın sepligi: Affiksleri -da/-de, -ta/-te. Orın sepligi zattıń yamasa is-hárekettiń ornın bildiredi [3:101]. 187 May, 2025-Yil Men almasıǵı Bul almasıq birinshi bet, birlik sandı yaǵnıy sóylewshini kórsetedi. Házirgi túrkiy tilleriniń kópshiliginde men túrinde qollanıladı. Jazıwshı shıǵarmasında da usı formada jumsalǵan. Mısalı: Men sol diniy Xiywada da hesh kimniń aytqanına kónbedim [4:8].Men ıqqa qaray súńgip kete berip, qutıldım...[4:10]. Bul eki mısalda men almasıǵı qollanılǵan hám ol hesh qanday seplik, kóplik formaların qabıl etpey túbir formasında jumsalǵan. Men almasıǵı atlıq sózlerdiń ornına qollanılǵanlıqtan seplik qosımtaların qabıl etken túrinde de qollanıladı. Biraq barlıq túrkiy tillerdegi sıyaqlı qaraqalpaq tilinde de kóplik qosımtasın qabıl etpeydi. Mısalı: Meniń pámimshe, siz erteńimiz haqqında sóylespekshisiz [4:25].Meni Xiywanıń qul bazarına satıńlar, - dedi, Kuzma shólden óliwden tirilikti abzal kórip [4:8]. Birinshi mısalda men almasıǵı meniń formasında iyelik sepligininiń qosımtasın qabıl etken, al ekinshi mısalda tabıs sepliginiń qosımtasın qabıl etip meni túrinde jumsalǵan. Bul almasıq seplik qosımtaların qabıl etkende túbirdegi n sesi túsip qaladı. Sen almasıǵı Bul almasıq II betti, yaǵnıy tıńlawshını bildiredi. Sen almasıǵı házirgi túrkiy tillerdiń kópshiliginde s