TÚRLI MILLETLERGE TIYISLI GENDER STEREOTIPLER

Аннотация

Ushbu maqola gender stereotiplari, ularning turli millatlarda rivojlanishi va tasiri, shuningdek, etnoma’daniy farqlarga asoslangan o’zgarishlarni o’rganishga bag’ishlangan. Maqolada gender stereotiplarining universal, doimiy va o’ziga xos turlariga bog’liq tanlovlar keltirilgan. Shuningdek, gender tenglik va stereotiplarining o’zgarishi bilan bpg’liq jamiyatlar va madaniyatlar orasidagi farqlar o’rganilgan. Kalit so’zlar: gender stereotiplari, maskulinlik, femininlik, etnoma’daniy o’zgachalik,gender tenglik, gender transformatsiyasi. Kirisiw. “Gender” túsinigi jınıstıń sociallıq jaqtan jaratılǵan rollerin sıpatlaydı. Stereotip bolsa adamlardıń belgili bir turaqlı (stereotiplik) is-háreketlerin qáliplestiretuǵın dáslepki kognitiv bahalawdi ańlatadi. Gender stereotiplerin úyreniwdiń dáslepki basqıshında amerikalı ilimpaz R. Stollerdin izertlewi áhmiyetli orın tutadı. Gender stereotipleri - belgili bir jámiyette keń tarqalǵan hár túrli jınıs wákilleri, erkekler hám hayallardıń ózine tán ózgeshelikleri hám is- háreketleri haqqındaǵı túsinikler. Tiykarǵı bólim. Gender stereotipleri universal, jergilikli hám ózine tán ózgesheliklerge iye boliwi múmkin. Tómende universal xarakterge iye bolǵan gender 4 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 stereotiplerine toqtalıp ótemiz. Universal gender stereotiplerge erkeklik hám hayallıq stereotipleri kiredi. “Erkeklik” (maskulinlik) hám “hayallıq” (femininlik) stereotipleri hayal- qızlar hám erkeklerdiń sociallıq jaqtan jaratılǵan rolleri haqqındaǵı kóp ásirlik, turaqlı hám ulıwma ideyalardan ibarat. Erkekler hayallarǵa qaraǵanda aktivirek hám batırraq dep esaplanadı, hayallarǵa tán pazıyletlerge bolsa miyrim-shápáát hám sezimge beriliw kirgiziledi. Turmısımızdaǵı kóplegen ápiwayı túsinikler gender stereotipleriniń bar ekenligin kórsetedi, máselen: “Batır bol, aqırı sen erkekseń”, “Háwijge túspe, sen hayal emesseń.” Gender stereotipleriniń basqa toparı jınısqa muwapıq shańaraqlıq hám kásiplik rollerdi bekkemleydi. Jınısıy roller jámiyette bar bolǵan stereotipler sıpatında, hár bir insan túsiniliwi hám qabıl etiliwi tiyis bolǵan kóz-qaraslar hám úmitler formasında bar. Máselen, hayal ushın ana, erkek ushın bolsa áke hám nátiyjeli qánige roli ajıratıladı. Maskulinlik hár qıylı jas toparları hám dáwirlerde feminlikten bárqulla ústinlikke iye bolǵan. Biraq zamanagóy maskulinlik jańasha kóriniske iye bolmaqta. Búgingi kúnde maskulinlik femininlikke jaqınlasıwǵa umtılmaqta. Er adamnıń ata, ana hám hayaldıń járdemshisi sıpatındaǵı roli artıp barmaqta. Gender stereotipleri haqqında sóz bolǵanda, tiykarǵı háreketlendiriwshi kúsh - hayal-qızlar júz jıl aldın dawıs beriw huqıqın qolǵa kirgiziwge erisken feminizmdi eske alıw kerek. Feminizm - hayal-qızlardı erkekler menen huqıqlarda tolıq teńlestiriwdi maqset etken hayal-qızlar háreketi. Feminizmniń birinshi basqıshı turmısqa shıqqan hayallardıń dawıs beriw hám jeke menshik múlk máselelerin kóterdi. Ekinshi basqısh (1960-1980-jıllar) - hayal-qızlar hám er adamlardıń tolıq huqiqiy hám sociallıq teńligi ushin gúresti óz aldına maqset etip qoydı. Úshinshi basqısh 1990-jıllarda baslanǵan bolıp, feminizmdi ideologiya sipatında jáne de rawajlanıwına alıp keldi. Feminizm túrli baǵdarlarǵa iye. Bul baǵdarlar hár qıylı tariyxıy precedentler, hár qıylı mámleketlerde hayallardıń statusı hám sociallıq statusındaǵı ayırmashılıqlar menen baylanıslı. Feminizm civilizaciyalıq jámiyette gender stereotiplerine qarsı gúresiwdi óz aldına tiykarǵı maqset etip qoyǵan. Jergilikli gender stereotiplerine gender stereotipleriniń diniy toparlarǵa bóliniwi kiredi: xristianlıq, islam, buddizm, iudaizm hám basqalar. Sonday-aq, jergilikli gender stereotipleri mámlekettiń regionallıq jaylasıwı, onıń urbanizaciya hám izolyaciya dárejesi, ekonomikalıq rawajlanıw dárejesi hám jergilikli milliy mádeniyatlardıń bar ekenligi sıyaqlı faktorlar tárepinen úlken tásirge iye. T.S. Fadeeva hám M.K. Atashukovanıń “Gender stereotipleri transformaciyasınıń etnomádeniy ózgeshelikleri” miynetinde Arqa Kavkaz respublikalarınan biri, Adigey Respublikasındaǵı gender stereotipleri kórip shıǵılǵan. Ápiwayı ádigey shańaraǵında gender stereotipleriniń jasaytuǵınlıǵı atap ótiledi. Shańaraq turmısında jetekshi abıray hám ústinlik erkekke - er hám ataǵa tiyisli. Ol shańaraqlıq úydiń tiykarǵı jemisi hám qorǵawshısı. Oǵan 5 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 úydegi “erkekler” jumısı boyınsha tiykarǵı wazıypalar - awır zatlardı tasıw, kóplegen ásbaplar hám qurılmalardı ońlaw, ornatıw, ásbaplar hám qurılmalar boyınsha qánigelerdi shaqırıw hám qabıllaw, ońlaw hám basqa wazıypalar tiyisedi. Hayaldıń tiykarǵı wazıypaları úy xojalıǵın júrgiziw, awqat pisiriw, bólmelerdi tazalaw hám taǵı basqalar. Jámiyetlik turmısta Adigey jámiyetinde gender stereotipleriniń sezilerli ózgeriwi júz berdi. Hayal-qızlar hár on jıllıqta respublikanıń jámietlik turmısında óz qatnasın arttırıp, isbilermenlik hám