KANDAKORLIK SAN’ATINING MINTAQAVIY MAKTABLARI VA ULARNING O'ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada Markaziy Osiyodagi kandakorlik san’atining tarixiy taraqqiyoti, ayniqsa, Buxoro, Xiva, Qo‘qon va Toshkentdagi mintaqaviy maktablarning shakllanishi va rivojlanishi hamda ularning o‘ziga xos badiiy-texnik uslublari tahlil qilinadi. Har bir maktabning milliy an’analarni saqlab qolgan holda yangi ifoda vositalarini joriy etishdagi hissasi ochib beriladi. Kalit so‘zlar: kandakorlik, metall o‘ymakorligi, Buxoro maktabi, Xiva maktabi, Qo‘qon maktabi, Toshkent maktabi, bezak san’ati, hunarmandchilik. O‘zbek xalq amaliy bezak san’ati tizimida kandakorlik alohida o‘rin egallaydi. Metallga naqsh berish san’ati qadim zamonlardan buyon o‘zining nafisligi, texnik murakkabligi va estetik yuksakligi bilan ajralib turgan. Bu san’at turi ko‘p asrlar davomida turli tarixiy-madaniy sharoitlarda taraqqiy etib, o‘ziga xos maktablarni shakllantirgan. Buxoro kandakorlik maktabi. Buxoro kandakorlik maktabi o‘zining mukammal simmetriyasi, kompozitsion uyg‘unligi va chuqur ramziy ma’noga ega bezaklari bilan ajralib turadi. Mahalliy ustalar asosan mis, jez va kumush kabi metallar bilan ishlagan bo‘lib, ularning ijod mahsullari “islimiy”, “girih” va “hatomiy” kabi an’anaviy naqshlar bilan bezatilgan. Bu naqshlar zardo‘zlik, ganch o‘ymakorligi va yog‘ochga ishlov berish san’atidagi motivlar bilan uyg‘unlikda rivojlangan. Buxorolik kandakorlar yaratgan sharbatqandlik idishlari, oftobalar, laganlar hamda eshik va panjara bezaklari bu maktabning eng yorqin namunalari sirasiga kiradi. Выпуск журнала №-25 Часть–4_ Май –2025 158 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ushbu maktabda ustalarning mahorati nafaqat texnik jihatdan, balki estetik tamoyillarni chuqur tushungan holda yasalgan buyumlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, naqshlarning har bir elementi o‘ziga xos ramziy ma’noga ega bo‘lib, ular diniy, falsafiy va madaniy qarashlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Buxoro kandakorlik maktabining rivojlanishida bir necha mashhur ustalar muhim rol o‘ynagan. Ulardan biri XIX asrda faoliyat yuritgan usta Shirinmurod bo‘lib, u eshik, ravoq va mehroblar uchun bezakli metall panjaralar yasashda yetuk mahorat ko‘rsatgan. Uning ishlari nafislik va mukammal naqsh tuzilmalari bilan ajralib turgan. Shuningdek, Buxoroda faoliyat ko‘rsatgan usta Jo‘raboy Xalfa kabi san’atkorlar o‘z ijodida mahalliy an’analarni davom ettiribgina qolmay, ularga yangi shakl va mazmun baxsh etganlar. Buxoro maktabi ustalari nafaqat saroy va masjidlar uchun, balki kundalik hayotda ishlatiladigan buyumlar – choynaklar, laganlar, idish-tovoqlar, hatto qurol- yarog‘ va zargarlik buyumlari uchun ham nafis bezaklar ishlaganlar. Bu esa kandakorlik san’atining Buxoro madaniy hayotida keng o‘rin egallaganini ko‘rsatadi. Bugungi kunda ham Buxoro kandakorlik maktabining an’analari davom ettirilmoqda. Zamonaviy ustalar qadimiy uslublarni saqlagan holda, yangi shakl va g‘oyalar bilan boyitilgan asarlar yaratmoqdalar. Bu maktabning barhayotligi uning chuqur ildizlari va estetik kuchida namoyon bo‘ladi. Xiva kandakorlik maktabi. Xiva maktabi o‘zining rang-barangligi, keng hajmli yirik naqshlari va dekorativ ifoda vositalarining xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Mahalliy ustalar asosan jez, temir va ba’zan kumush ustida ishlaganlar. Xivada xalqona uslubdagi naqshlar keng qo‘llanilib, hayvonot olami obrazlari, afsonaviy mavjudotlar va stilizatsiyalashgan o‘simliksimon shakllar san’atda muhim o‘rin egallagan. Ustalar o‘z asarlarida mahalliy urf-odatlar, e’tiqodlar va tabiat manzaralaridan ilhom olganlar. Xiva kandakorlik maktabida jamoaviy mehnat an’anasi chuqur ildiz otgan bo‘lib, ayniqsa me’moriy obidalar – masjidlar, madrasalar, maqbaralar va saroy darvozalarining metall bezaklari ko‘pincha bir necha ustaning hamkorligida yaratilgan. Katta eshiklar, darvozalar, ravoq va panjara elementlari murakkab kompozitsion yechimlar asosida bezatilgan. Выпуск журнала №-25 Часть–4_ Май –2025 159 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ushbu maktabning rivojida taniqli ustalar – usta Turg‘unboy, usta Abdurahmon va boshqalar muhim rol o‘ynagan. Ular o‘z asarlarida nafaqat Xiva hududiga xos uslublarni davom ettirgan, balki ularni boyitib, yangi bezak texnikalarini joriy qilganlar. Zamonaviy davrda ham Xiva kandakorlik an’analari davom ettirilmoqda. Bugungi usta hunarmandlar qadimiy naqsh turlarini yangicha materiallar bilan uyg‘unlashtirib, xalqaro ko‘rgazmalarda namoyish etilayotgan san’at asarlarini yaratmoqdalar. Bu maktabning tarixiy merosi O‘zbekistonning nodir madaniy boyligi sifatida qadrlanadi. Qo‘qon kandakorlik maktabi. Qo‘qon kandakorlik maktabi o‘ziga xos nozik va murakkab geometrik naqshlari, silliq va izchil to‘qimalari hamda tafsilotlarning aniqligi bilan ajralib turadi. Bu maktab estetik go‘zallik va amaliylik uyg‘unligiga alohida e’tibor qaratganligi bilan diqqatga sazovor. Qo‘qonlik ustalar ko‘pincha maishiy buyumlar – choynak, patnis, idish, qo‘l oynasi va xushbo‘y tutatkichlar – ustida ishlashgan. Ularning asarlarida bezak bilan funksionallik uyg‘unlashgan bo‘lib, kundalik hayotda i