EMOTSIONAL LEKSIKAGA OID SO‘ZLAR VA ULARNING TARJIMADA SEMANTIK TRANSFORMATSIYASI

Аннотация

Mazkur maqolada emotsional leksikaga oid birliklarning tarjima jarayonida qanday semantik transformatsiyalarga uchrashi tahlil etiladi. O‘zbek tilidan ingliz tiliga tarjima qilingan matnlar asosida emotsional yuklamali so‘zlarning ekvivalent tanlashdagi murakkabliklar, madaniy tafovutlar va tarjimondan talab etiladigan lingvopragmatik yondashuvlar yoritiladi. Kalit so‘zlar: emotsional leksika, semantik transformatsiya, tarjima nazariyasi, madaniy tafovut, lingvopragmatik yondashuv. Emotsional leksika inson his-tuyg‘ularining bevosita yoki bilvosita ifodasidir. Til egalari o‘z hissiyotlarini ko‘proq konnotativ ma’no yuklangan so‘zlar orqali ifodalaydi. Tarjima jarayonida bunday birliklarning to‘laqonli ifodalanishi til va madaniyatlar o‘rtasidagi tafovutlar sababli murakkab vazifaga aylanadi [Newmark, 1988]. Tarjima jarayonida so‘zlar faqat semantik emas, balki madaniy va emotsional yuklamalari bilan ham ko‘chirilishi kerak. Ayniqsa, emotsional so‘zlarning ingliz tilidagi ekvivalentlarini tanlashda tarjimon ko‘pincha semantik transformatsiyalarga murojaat qiladi [Baker, 1992]. 1. Emotsional Leksikaning Xususiyatlari Emotsional leksika — bu hissiy holatlarni, baholashlarni, ruhiy holatlarni ifodalovchi so‘zlar to‘plamidir [Apresyan, 1974]. Bu so‘zlar ko‘pincha konnotatsiyalarga ega bo‘lib, ularning ma’nosi kontekstga qarab o‘zgaradi. Masalan, o‘zbek tilidagi “g‘amgin”, “dilbar”, “ko‘ngli to‘q”, “ko‘ngli noxush” kabi birliklar ingliz tiliga o‘girilganda to‘g‘ridan-to‘g‘ri mos keladigan so‘z topilishi mushkul. 2. Semantik Transformatsiya Turlari Tarjimada semantik transformatsiya quyidagi asosiy shakllarda kuzatiladi [Komissarov, 1990]: 1. Generalizatsiya: aniq emotsional so‘z umumiyroq so‘z bilan almashtiriladi. Masalan: "ko‘ngli noxush" → "not feeling well". 2. Spesifikatsiya: umumiy so‘z aniqroq, kontekstga mos emotsional birlik bilan ifodalanadi. "u juda g‘amgin edi" → "he was deeply depressed". 5 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference 3. Emotsional neytrallashuv: emotsional birlik neytral ifoda bilan almashtiriladi. "ko‘ngli vayron bo‘ldi" → "he was upset". 4. Emotsional kuchaytirish: tarjimada emotsional yuklama kuchaytiriladi. "dilxiralik bo‘ldi" → "he was devastated". 3. Tahliliy Misollar Quyida O‘zbek tilidan ingliz tiliga tarjima qilingan matnlardan olingan emotsional birliklar semantik transformatsiyasi bilan tahlil qilinadi. Original: "Onasi unga jimgina qarab, yuragi ezildi." Tarjima: "His mother looked at him silently, her heart ached." Tahlil: "Yuragi ezildi" iborasi bevosita tarjima qilinmaydi. "Her heart ached" ifodasi semantik transformatsiyaning funksional ekvivalent usuliga kiradi [Vinay & Darbelnet, 1958]. Original: "Ko‘ngli to‘q edi." Tarjima: "He was content." Tahlil: O‘zbek tilidagi "ko‘ngli to‘q" iborasi faqat moddiy emas, balki ma’naviy qoniqishni ham bildiradi. Tarjimada esa qisqargan ma’no orqali ifodalangan. Original: "U yuragi hovur bosmay, jim o‘tirardi." Tarjima: "He sat quietly, his heart still unsettled." Tahlil: "Yuragi hovur bosmaslik" — bu o‘zbek tilida ichki iztirob, xavotir holatini ifodalovchi obrazli ifoda. Ingliz tilida esa bu holat "his heart still unsettled" kabi neytral va noaniqroq tarzda berilgan. Bu generalizatsiya orqali amalga oshirilgan transformatsiya hisoblanadi. Original: "Bolani bag‘riga bosdi." Tarjima: "She hugged the child tightly." Tahlil: "Bag‘riga bosmoq" ifodasi nafaqat jismoniy, balki emotsional yaqinlikni ham bildiradi. Tarjimada esa aynan "hugged tightly" orqali yaqinlik ko‘rsatilgan, ammo faqat qisman emotsional konnotatsiya saqlanib qolgan. Bu spesifikatsiya va funksional ekvivalent usullarining uyg‘unlashgan holatidir. Original: "Ich-ichidan ezildi." Tarjima: "He was torn apart inside." Tahlil: O‘zbekcha ifoda ichki iztirobni bildiradi. Ingliz tilidagi "torn apart inside" ifodasi emotsional intensivlikni kuchaytirgan holda berilgan, ya'ni emotsional kuchaytirish transformatsiyasi mavjud. Original: "Ko‘ngli g‘ash bo‘ldi." Tarjima: "He felt uneasy." 6 DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Tahlil: "Ko‘ngli g‘ash bo‘lish" o‘zbek tilida noxush, norozilik, ichki bezovtalikni bildiradi. "Felt uneasy" esa emotsional neytrallashuvga yaqin tarjima bo‘lib, konnotatsiya pasaytirilgan. Original: "Dardini ichiga yutdi." Tarjima: "He kept his pain to himself." Tahlil: Iboraviy ifoda bo‘lib, tarjimada metaforik moslama orqali berilgan. Bu funksional ekvivalent bo‘lib, mazmun saqlangan. Original: "U ko‘zlarida yosh bilan jilmaydi." Tarjima: "She smiled through tears." Tahlil: Bu yerda antitezali emotsional holat (yig‘i va jilmayish) ingliz tilida poetik ifoda orqali berilgan. Transformatsiya turi — obrazli parallelizatsiya, ya’ni yaqin mazmunli emotsional holatni mos obraz orqali ifodalash. Ko‘plab o‘zbekcha emotsional so‘zlar o‘ziga xos madaniy konnotatsiyaga ega. Masalan, “or-nomus”, “ko‘ngil”, “mehmondo‘stlik” tushunchalari ingliz ti