BADIIY ASARLARNING LINGVOMADANIY XUSUSIYATLARI VA ULARNI TARJIMA QILISH USULLARI

Аннотация

Maqola badiiy asarlarning lingvomadaniy xususiyatlari va ularni tarjimada berish usullarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Unda lingvomadaniy omillarning matn idrokiga ta’siri, shuningdek, madaniy markerlangan leksika, dialektal nutq, maqollar, ramzlar va voqeliklarni moslashtirishda tarjimonlar duch keladigan asosiy qiyinchiliklar ko‘rib chiqiladi. Asl nusxaning aniqligi va matnning o‘quvchiga tushunarliligi o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga imkon beradigan transliteratsiya, kalkalash, adaptatsiya va tavsifiy tarjima kabi yondashuvlarni tahlil qilishga alohida e’tibor qaratilgan. Mark Tven asarlari tarjimalari namunalari XIX asr Amerika adabiyotiga xos lingvomadaniy kod bilan ishlashning murakkabligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: lingvomadaniy o‘ziga xoslik, tarjima, adaptatsiya, dialektlar, madaniy realiyalar, san’at asarlari, tilshunoslik, Mark Tven. Badiiy asar murakkab matn bo‘lib, unda lingvistik va madaniy kodlar o‘zaro bog‘langan. U nafaqat muallif yaratgan voqea va obrazlarni yetkazadi, balki ushbu asar yuzaga kelgan o‘ziga xos madaniy muhitning aksi bo‘lib xizmat qiladi. Badiiy asar tili orqali o‘quvchi matn yozilgan xalqning an’analari, dunyoqarashi, ijtimoiy va tarixiy voqeligi bilan tanishadi [1, 13- bet]. Leksika, grammatika, stilistika kabi lingvistik xususiyatlar madaniy mazmun bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, asarni o‘ziga xos qiladigan ajralmas birlikni tashkil qiladi. Ushbu maqolada badiiy asarning lingvomadaniy o‘ziga xosligining asosiy xususiyatlari, shuningdek, uni tarjimada yetkazish uchun qo‘llaniladigan strategiya va usullar ko‘rib chiqiladi. Madaniy voqeliklarni yetkazishga bo‘lgan yondashuvlar tahliliga va boshqa madaniy an’anaga mansub bo‘lsa ham, o‘quvchiga asar dunyosiga sho‘ng‘ishga yordam beradigan asl matn tilining xususiyatlariga alohida e’tibor qaratilgan. Lingvomadaniy o‘ziga xoslik ma’lum bir xalqning milliy o‘ziga xosligi, dunyoqarashi va madaniy xususiyatlarini aks ettiruvchi til va madaniy elementlarning o‘ziga xos kombinatsiyasidir. U tilda o‘z ifodasini topadigan tarixiy, ijtimoiy, geografik va mental omillar ta’sirida shakllanadi [2, 10-bet]. Badiiy matnlar kontekstida lingvomadaniy o‘ziga xoslik asarni haqiqiy qiladigan va o‘quvchini matnda aks etgan madaniyatga singdiradigan xususiyatlar to‘plamini ifodalaydi. Tarjimonning nafaqat so‘z va iboralarning asl ma’nosini, balki ularning madaniy kontekstini ham yetkaza olishi alohida ahamiyatga ega. Masalan, tarjimon ma’lum elementlar o‘quvchining matnni idrok etishiga qanday ta’sir ko‘rsatishini va ular qanday hissiy yoki ramziy yukni ko‘tarishini hisobga olishi kerak. Lingvomadaniy o‘ziga xosliklarni muvaffaqiyatli tarjima qilish asarning asl ruhini saqlab qolgan holda, maqsadli auditoriyaning madaniy xususiyatlariga maksimal darajada moslashishni o‘z ichiga oladi [3, 21-bet]. Tarjimada lingvomadaniy o‘ziga xoslikni yetkazishning asosiy usullariga kalkalash, transliteratsiya, adaptatsiya, tushuntirish yozuvlaridan foydalanish, funksional va madaniy ekvivalentlarni izlash kiradi. Transliteratsiya va transkripsiya tarjima tilida to‘g‘ridan-to‘g‘ri muqobili bo‘lmagan 69 atoqli otlar, geografik nomlar va boshqa voqeliklarni yetkazish uchun ishlatiladi. Masalan, Mark Tven asarlarini rus tiliga tarjima qilishda ko‘pincha Amerika toponimlari yoki shaxs nomlarini berish uchun transliteratsiyadan foydalanilgan. 1. Atoqli otlar: Tom Soyer → Tom Soyer - Huckleberry Finn → Geklberri Finn (ba’zan keyingi tarjimalarda qisqartirilib, Gek Finn deb ataladi). Becky Thatcher → Bekki Tetcher - Aunt Polly → Polli xola (ism deyarli so‘zma-so‘z, asl shaklini saqlab qolgan holda berilgan). 2. Toponimlar: - Mississippi River → Missisipi daryosi (transliteratsiya daryo nomini saqlab qoladi). - Jackson Island → Jekson oroli. - Hannibal (romandagi xayoliy shaharga ilhom bergan shahar) → Gannibal. Kalkalash. Ushbu usul asl matn elementlarini so‘zma-so‘z tarjima qilishni o‘z ichiga oladi. Biroq, u har doim ham mos kelavermaydi, chunki kalkalar maqsadli auditoriya uchun tushunarsiz bo‘lishi mumkin. Masalan, "Tom Soyerning sarguzashtlari"dagi "fence painting" iborasini so‘zma-so‘z "devorni bo‘yash" deb tarjima qilish mumkin, ammo ma’noni yetkazish uchun kengroq kontekst kerak bo‘lishi mumkin. Deskriptiv tarjima. Madaniy markerlangan elementlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish mumkin bo‘lmaganda, tavsifiy tarjima qo‘llaniladi. Bu ma’noni saqlab qolish va o‘quvchiga nima nazarda tutilganini tushuntirish imkonini beradi. Masalan, " Thanksgiving " tushunchasi ko‘pincha tushuntirish bilan birga keladi, chunki rusiyzabon madaniyatda unga teng keladigan bayram yo‘q. Tarjima strategiyasini tanlash o‘quvchining asarni qanchalik to‘g‘ri va to‘liq idrok etishi, uning muhitini his qilishi, hazillarni tushunishi, so‘z o‘yinlarini qadrlashi va matn asosida yotgan madaniy voqeliklarga sho‘ng‘ishiga bog‘liq [7, b. 34]. Dialektal xususiyatlar, realiyalar, metaforalar, maqollar va boshqalarni saqlab qolish asl va tarjima tillarini chuqur bilishni, shuningdek, yuqori d