ISHLAB CHIQARISHDA ZARARSIZLIKNI TAHLIL QILISH

Аннотация

Ishlab chiqarishdagi zararsizlikni tahlil qilish mavzusi ishlab chiqarish jarayonlarida yo’qotishlarni kamaytirish, resurslardan samarali foydalanish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy-uslubiy izlanishlarni o’z ichiga oladi. Mazkur tahlil orqali ishlab chiqarishdagi turli omillar (xomashyo, mehnat, energiya, vaqt va moliyaviy resurslar) samaradorlik darajasi baholanadi hamda yo’qotishlarga olib keluvchi sabablar aniqlanadi. KALIT SOʻZLAR: Ishlab chiqarish samaradorligi,zararsizlik tahlili, resurslardan samarali foydalanish, ishlab chiqarish yoʻqotishlari, sifat nazorati, tejamkorlik, sanoat iqtisodiyoti, mehnat unumdorligi, yoʻqotishlarni oldini olish KIRISH(İntroduction): Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir korxonaning asosiy maqsadi maksimal daromad olish bilan birga, ishlab chiqarish jarayonida zarar ko‘rmaslik va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashdan iboratdir. Buning uchun korxonalar o‘z faoliyatini muntazam ravishda tahlil qilishi, xarajatlar va tushumlar o‘rtasidagi optimal nisbatni aniqlashi zarur. Zararsizlik nuqtasini aniqlash va uni tahlil qilish ishlab chiqarish va moliyaviy boshqaruvning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Zararsizlik tahlili — bu mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmi, tushum, xarajatlar va foyda o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganishga qaratilgan tahliliy jarayon bo‘lib, u korxonaga qanday hajmdagi mahsulot ishlab chiqarilganda zarar ko‘rmay, o‘z xarajatlarini qoplash imkoniyatini berishini aniqlashga xizmat qiladi. Ushbu tahlil natijalari asosida boshqaruv qarorlari qabul qilinadi, rejalashtirish va narx belgilash siyosati shakllantiriladi hamda investitsiya loyihalari samaradorligi baholanadi.Shuningdek, bu korxonaning daromadlari xarajatlarni qoplaydigan nuqtani (zararsizlik nuqtasini) aniqlash usulidir. U ishlab chiqarish hajmi, narxlar, o‘zgaruvchan va doimiy xarajatlar orasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tushunish imkonini beradi. Faraz qilaylik: • Doimiy xarajatlar: 100 mln so‘m • Bir dona mahsulot narxi: 50 000 so‘m • Bir dona mahsulotga to‘g‘ri keladigan o‘zgaruvchan xarajat: 30 000 so‘m Zararsizlik nuqtasi: 100 000 00050 000−30 000=5000 dona\frac{100\,000\,000}{50\,000 - 30\,000} = 5000 \text{ dona}50000−30000100000000=5000 dona Demak, korxona zarar ko‘rmasligi uchun 5000 dona mahsulot ishlab chiqarib, sotishi kerak. Ishlab chiqarishda zararsizlikni tahlil qilish zamonaviy iqtisodiy sharoitda korxonalar uchun muhim ahamiyat kasb etib, raqobatbardoshlikni oshirish, moliyaviy tavakkalchiliklarni kamaytirish va ishlab chiqarish samaradorligini ta’minlashda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.Bugungi raqobatbardosh va tez o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitda har bir korxona o‘z faoliyatining moliyaviy natijalarini aniq prognozlash, rentabellik darajasini baholash va 56 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si rivojlanish strategiyasini ishlab chiqishi kerak. Zararsizlik tahlili esa bu jarayonda asosiy analitik vositalardan biri sifatida xizmat qiladi. U investitsiya loyihalarini tanlash, mahsulot narxini belgilash, ishlab chiqarish hajmini optimallashtirish va tavakkalchiliklarni kamaytirishga yordam beradi. TAHLIL VA NATIJA Ishlab chiqarishda zararsizlikni (ya’ni, rentabellik chegarasini) tahlil qilish — korxonaning daromad va xarajatlar o’rtasidagi munosabatini o’rganish orqali foyda olish uchun minimal ishlab chiqarish hajmini aniqlashdir. Bu tahlil quyidagilarga asoslanadi:Doimiy xarajatlar: Ishlab chiqarish hajmidan qat’i nazar, o’zgarmaydigan xarajatlar (ijara, ma’muriy xarajatlar va h.k.).O’zgaruvchi xarajatlar: Ishlab chiqarish hajmiga bog‘liq holda o‘zgaruvchi xarajatlar (xomashyo, ish haqi va h.k.).Sof daromad: Mahsulot narxidan o‘zgaruvchi xarajatlar chegirib tashlanganidan keyingi qoldiq.Zararsizlik nuqtasi (Break-even point) — jami tushum jami xarajatlarga teng bo‘ladigan ishlab chiqarish hajmidir. XULOSA Ishlab chiqarishda zararsizlikni tahlil qilish — korxona moliyaviy barqarorligini ta’minlash va samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun muhim vosita hisoblanadi. Zararsizlik nuqtasi - bu korxona na foyda, na zarar ko‘rmaydigan ishlab chiqarish va sotuv hajmi nuqtasidir. Ya'ni, daromadlar aynan xarajatlarni qoplaydi.Zararsizlik nuqtasini aniqlash orqali korxona qaysi ishlab chiqarish hajmida zarar ko‘rmasdan ishlashini, foyda olish uchun esa qancha qo‘shimcha mahsulot ishlab chiqarishi kerakligini bilib oladi.Tahlil shuni ko‘rsatadiki, doimiy xarajatlarni kamaytirish, o‘zgaruvchi xarajatlarni optimallashtirish va mahsulot narxlarini to‘g‘ri belgilash orqali zararsizlik chegarasini pasaytirish va foydalilikni oshirish mumkin.