BOSHLANG’ICH SINFLARDA MIQDORLARNI O’RGATISH METODIKASINING UMUMIY MASALALARI

Аннотация

В данной статье рассматриваются методики ознакомления учащихся начальных классов с понятием основных величин, таких как длина и её единицы измерения. Описываются существующие представления детей об этих величинах, а также методы введения понятий массы и объёма и их единиц измерения. Выпуск журнала №-25 Часть–1_ Май –2025 160 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ключевые слова: отрезок, величина, математическая программа, арифметические действия, математические знания. Miqdorlar, xuddi raqamlar kabi boshlang'ich sinflarda matematika mashg'ulotlarinig asosiy tushunchasi bo‘lib, bolalarda miqdor haqida predmetlar va voqeylikka aloqador va o‘lchov bilan bog'liq sifat tasavvur hosil qilish uchun foydalaniladi. 1-2-sinflarda o‘quvchilar uzunlik, massa, (og'irlik) hajm, vaqt haqida va ularning o‘lchov birliklari haqida tasavvurga ega bo‘ladilar. Misollarni yechish jarayonida ular baho, qiymat, miqdor, narx, tezlik, masofa, unumdorlik tushunchalari bilan tanishadilar.Mavzuni o‘rganish jarayonida shunga erishish zarurki, o‘quvchilar o‘zaro bog'liq, ammo mutlaqo boshqa-boshqa, mazmunga ega bo‘lgan «miqdor» va «raqam» tushunchalarini aniq farqiga bora olishlari kerak. Boshlang‘ich sinflarning dasturida matematik material bilan uzviy bog‘liqlikda turli miqdorlarni ham o‘rganish nazarda tutilgan. Miqdorlarsiz tabiatni, borliq olamni o‘rganish mumkin emas. Chunki miqdorlarda turli narsalarning, borliq dunyoning xossalari aks etgan. Miqdor tushunchasi narsa yoki hodisaning xossasi bo‘lib, bu tushunchalar o‘quvchilarning butun o‘qishi davrida shakllanadi. Biz o‘quvchilarga uzunlik, jismning massasi (og‘irlik), hajmi, vaqt, figuraning yuzi kabi miqdorlar to‘g‘risida tushuncha berishimiz kerak. Bu tushunchalarni o‘rganish arifmetik material bilan qo‘shib o‘qitiladi. Masalan: o‘lchashni o‘rganish, sanashni o‘rganish bilan, o‘lchov birliklari sanoq sistemasi mavzusi bilan, ismli sonlar abstrakt sonlarni nomerlash bilan miqdorlar ustida amallar arifmetik amallar bilan parallel o‘qitiladi. Miqdorlarni o‘qitish matematikani hayot, sharoit bilan bog‘liq holda o‘qitib, politexnik bilimlar berish demakdir. Hisoblash va yasash ishlarini bajarilishini, mehnat tarbiyasini, estetik ta’lim berishni kuchaytiradi. Ayniqsa miqdorlarni ko‘rgazmali, aynan o‘zini va laboratoriyalarda tushuntirish imkoni mavjud. Atrof muhitdagi mavjud miqdorlar va ularni o‘lchashni amaliyotda ko‘radilar, kuzatadilar, haqiqatligiga ishonadilar. Hisoblash ishlarini yakka bajaradilar. Miqdorlarni tushuntirishda figuralar modellar, chizmachilik va o‘lchash asboblaridan keng foydalanish kerak. Kesma uzunligini eng avvalo taqqoalash bilan kesmalarning ‘teng‘, ‘katta’, Выпуск журнала №-25 Часть–1_ Май –2025 161 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT ‘uzun’, ‘qisqa’, ‘kalta’ kabi tushunchalarini beramiz. Amaliy ishlar bilan bir- birining ustiga qo‘yib taqqoslaydigan uzunliklarni tayoqcha yoki metallar yordamida solishtiradilar. Turli xil o‘lchov birliklarini tanlash mumkin. Masalan: sanoq cho‘pini uzunlik birligi qilib, u bilan boshqa uzunliklarni o‘lchab taqqoslaydilar. Bularga daftarning uzunligi, qarich, qadam kabi birliklarni ham tushuntirish kerak. Shundan keyin sanoq cho‘pining uzunligini sm bilan o‘lchash va u bilan boshqa uzunliklarni sm bilan aniqlash imkoni tug‘iladi. Sm moduli orqali o‘quvchilar: 1.Berilgan kesmani o‘lchash. 2.Berilgan uzunlik masalasini hal qiladi. 1 smli kesmani ketma-ket 10 marta qo‘yish bilan 1 dm ni o‘lchab kesib oladilar. Tayoqchalardan 1 sm, 1 dm o‘lchov birliklarini namuna sifatida yasab ular bilan atrofdagi turli xil narsalarning uzunligini o‘lchaydilar. O‘lchashda kesmada o‘lchash necha marta joylashish malakasi berilgandan keyin sm yoki dm li bo‘linmalarni raqamlar bilan belgilashga o‘tiladi. Shu asosda sm li, dm li o‘lchov birliklari hosil qilinadi. Chizg‘ich qanday yasalgani hamda chizg‘ich bilan o‘lchash malakalari beriladi. Chizg‘ich bilan qog‘ozda kesmalar chizish va o‘lchash, turli xil uzunliklarni o‘lchashga doir amaliy mashqlar bajartiriladi. Dm bilan 2-o‘nlikni o‘tishda tanishtirish amalga oshiriladi. Metr bilan tanishtirish 100 likni o‘tishda tanishtiriladi. Navbatdagi bosqich o‘nliklarni hisoblashda dm va sm ni birgalikda ishlatishdir. O‘lchatishlar asosida 5 dm va 4 sm kabi uzunliklar hosil qilinadi va aksincha chizdiriladi. Eng kichik uzunliklarni o‘lchashda va 1000 liklar mavzusida km tushunchalari beriladi. O‘quvchilar chamalash yordamida uzunliklarni o‘lchash, qadamlarni metrga aylantirib, uylarigacha yoki boshqa obyektlarigacha bo‘lgan masofalarni m va km lar bilan aniqlaydilar. 4-sinfda uzunlik birliklari va ularorasidagi bog‘lanishni biladilar va daftar orqasidagi jadvalni bilib olish topshiriq qilib beriladi. Bunda quyidagi topshiriqlar bajariladi: 1 m 1 sm dan qancha katta, 1 dm 1 m dan necha marta kichik, v) 1 mm 1 sm ning qanday qismini, 1 dm 1m ning qanday qismini tashkil qiladi. Выпуск журнала №-25 Часть–1_ Май –2025 162 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT g) 36647 m, 3807 m kabilarni km va m larda ifodalang. Kesmalarn