SEYSMIK HODISA VA ULARNING GEOTEXNIK INSHOOTLARIGA TA’SIRI

Аннотация

Ushbu maqolada “Seysmik hodisa” o‘zi nima va uning muhandislik inshootlariga qanday tasir turalari haqida bo’lib, zilzila paytida bino va inshootlarning shikastlanishi, yer yuzasida sodir bo’ladigan seysmik o’zgarishlar haqida keltirilib o’tilgan. Kalit so’zlari: Seysmik,vulqon, gipotsentr, epitsentr, gipomarkazlar, to‘lqinlar Turli sabablarga ko’ra Yer po’stlog’ining silkinishi zilzila deb ataladi. Yer yuzasida zilzila natijasida sodir bo’ladigan o’zgarishlar yig’indisi seysmik hodisalar deb ataladi. Seysmik hodisalar ko’p bo’lib turadigan joylar seysmik hududlar hisoblanadi. Har yili O’rta Osiyo mintaqalarida mingtagacha yer qimirlashi ro’yxatga olinadi. Lekin ular orasida falokatli yer qimirlashlar juda kam bo’ladi. Zilzilalarni hosil bo’lish sabablariga ko’ra 3 guruhga bo’ladilar. Birinchi guruhga tog’ yonbag’irlaridagi katta qulashlardan, o’pirilishdan yoki karst bo’shliqlarining ustki qismi qulab tushishidan hosil bo’ladigan yer qobig’ining tebranishlari tushuniladi. Bunday zilzilalar o’pirilish zilzilalari deb ataladi. Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 359 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 1-rasm O’pirilish zilzilasi Ikkinchi guruhga vulqon yer qimirlashlari kiradi. 2-rasm Vulqon natijasida hosil bo’lgan zilzila Uchinchi guruhga tog’ paydo bo’lish jarayonida vujudga keladigan tektonik harakatlar natijasida sodir bo’ladigan yer qimirlashlari kiradi. 3-rasm Tetkonik zilzila Har yili yer yuzida 300 000 dan ortiq zilzilalar sodir bo‘ladi, buning natijasida 10 000 ga yaqin odam halok bo‘ladi. Seysmik hodisalar (zilzilalar) quyidagi jarayonlar natijasida yuzaga keladi: Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 360 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT - yer qobig‘ining tektonik harakatlari bilan bog‘liq holda yuzaga keladigan tektonik; - vulqon (vulqon otilishi); - toshlarning qulashi, yerdagi bomba portlashlari, shuningdek, turli xil ishlarni ishlab chiqarish jarayonida dinamik effektlar bilan bog‘liq. Yer qobig‘ining tektonik harakatlari asosan sekin sodir bo‘ladi va inson hayoti davomida deyarli sezilmaydi. Bunday sekin siljishlar kranlarning siljishi deyiladi. Biroq, ko‘p million yillar davomida yuzlab va minglab kilometrlarda o‘lchanadigan siljishlar to‘planadi. Vulkanik va denudatsiya jarayonlari mavjud mahalliy xarakterga ega va tektonik ko‘pincha keng hududlarni qamrab oladi. 1-rasm - Zilzila o‘chog‘ining joylashuvi Zilzila manbalari - gipomarkazlar odatda 10-700 km chuqurlikda joylashgan. Yer yuzasida zilzila o‘chog‘idan yuqori bo‘lgan joy epitsentr deyiladi. Yer qobig‘ining elastik tebranishlari giposentrdan to‘lqinlar shaklida barcha yo‘nalishlarda tarqaladi. Sismik to‘lqinlar yer yuzasida seziladigan va inshootlarga bevosita ta'sir ko‘rsatadigan to‘lqinlardir. To‘lqinlar, o‘z navbatida, P-to‘lqinlari (pressiya to‘lqinlari) va S-to‘lqinlari (kesish to‘lqinlari) kabi turlarni o‘z ichiga oladi. P-to‘lqinlari tezroq tarqalib, dastlabki zarbalarni yetkazadi, S-to‘lqinlari esa ko‘proq zarar yetkazuvchi va binolarni qiyshaytiradigan to‘lqinlardir. Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 361 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 4-rasm 2023-yil 6-fevralda Turkiyada bo’lgan 7,8 magnitudali zizila Zilzilalarning davomiyligi odatda bir necha soniyalarda, ba’zan daqiqalarda ro’y beradi/ Zilzilaning kuchi ball bilan o‘lchanadi. Zilzilaning kuchini seysmometrlarning ko‘rsatkichlari yoki (ikkinchisi yo‘q bo‘lganda) seysmik choralarsiz qurilgan binolarning shikastlanishi va vayron bo‘lish darajasi bilan aniqlash mumkin. Seysmik shkala uchta guruh binolari uchun tavsifiy zarar belgilarini beradi: A guruhi - devorlari g‘isht, xom g‘isht va boshqalardan yasalgan bir qavatli uylar; B guruhi - g‘ishtli tosh uylar; B guruhi - yog‘och uylar. O‘z navbatida, tavsiflovchi xususiyatlar ham uch guruhga bo‘linadi: 1) binolar va inshootlarning xatti-harakatlari; 2) tuproqdagi qoldiq hodisalar va yer osti va yer usti suvlari rejimining o‘zgarishi; 3) boshqa belgilar. Shuni ta’kidlash kerakki, seysmik shkalaning tavsif qismi har doim ham instrumental o‘lchovlar ma’lumotlariga to‘g‘ri kelmaydi, shkalaning ikkala qismi ham bir-birini to‘ldirishi mumkin. Bino va inshootlarni faqat loyihaviy seysmik ta’siri 9 balldan ko‘p bo‘lmagan va istisno tariqasida kutilayotgan seysmik ta’siri 10 ball bo‘lgan hududlarda Выпуск журнала №-25 Часть–2_ Май –2025 362 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT qurishga ruxsat etiladi. Zilzila kuchi 6 balldan kam bo‘lgan oddiy inshootlar ancha barqaror, shuning uchun seysmik rayonlashtirish amalga oshirildi va 6-10 ball kutilayotgan seysmik ta’sirga ega bo‘lgan hududlar xaritalari tuziladi. Seysmik hodisalar, ya’ni zilzila yoki yer silkinishlari, muhandislik inshootlariga turli xil tasirlar ko‘rsatishi mumkin. Ushbu tasirlar inshootlarning xavfsizligi va barqarorligini ta’minlash uchun hisobga olinishi lozim. Seysmik hodisalar muhandislik inshootlariga quyidagi asosiy ta'sirlarni ko'rsatadi: Mexanik ta’sirlar (kuchlanish va deformatsiya): Zilzila davomida yer harakatlanishi inshootlarning tuzilmasiga kuchli mexanik ta