ROMAN-DILOGIYA KOMPOZICIYASI

Аннотация

This article studies dilogy and its theoretical foundations based on the novel- dilogy " Ómir, ólim hám ómir ". Keywords: Dilogy, features of a dilogy, novel-dilogy composition КОМПОЗИЦИЯ РОМАНА-ДИЛОГИИ Аннотация. В статье рассматривается дилогия и ее теоретические основы на примере романа-дилогии «Ómir, ólim hám ómir». Ключевое слово.: Дилогия, особенности дилогии, роман-дилогия, композиция Hárbir kórkem shıǵarma avtor tárepinen belgili bir qurılısqa iye boladı. Onıń qurılısı, syujeti, bayanlaw usılı hám onda qollanılǵan kórkem súwretlew qurallarınıń beriliwi kórkem shıǵarmanıń poetikasın arttıradı. Hárbir ádebiy túr hám janrdıń óz aldına kompoziciyalıq ózgeshelikleri boladı. Lirikalıq, epikalıq, dramalıq shıǵarmalardıń kompoziciyası ráńbáreń bolıp keledi. Janrlıq ózgeshelikten kelip shıqqan halda, shıǵarma kompoziciyası jaratıladı. Kompoziciyanı pútin bir shıǵarmanıń júregi desek te boladı. Bul haqqında belgili rus ilimpazı V.P.Meshcheryakov mınaday pikir bildiredi: “Kompoziciyanıń ózi kórkem shıǵarmanıń ajıralmas bólegi esaplanadı. Ayrım jaǵdaylarda bir kompoziciyalıq texnika pútin shıǵarmaǵa qaraǵanda anaǵurlım kúshli tásir qaldırıwı múmkin. Kompoziciya texnikası járdeminde avtor kerekli kórkem bayanlamalardı ornatadı hám sol arqalı insan sanasına tásir jasaydı.” [4:108] Shınında da, kompoziciya – bul avtordıń maqsetine muwapıq ádebiy pútinlikti jaratatuǵın ádebiy shıǵarmanıń dúzilisi, qurılısı, shıǵarmanıń súwretlew texnikası hám elementleriniń izbe- izligi esaplanadı. Epikalıq shıǵarmalardıń tiykarǵı elementi – bul syujet. Al syujetti bayanlaw usılı – bul kompoziciya. Jazıwshınıń sheberligi hám maqsetinen, janrlıq talaptan kelip shıǵıp, shıǵarmanıń kompoziciyası payda boladı. Lirikalıq shıǵarmalarda kompoziciya onshelli dárejede áhmiyetke 38 May, 2025-Yil iye emes. Tek ǵana liro-epikalıq yamasa liro-dramalıq shıǵarmalarda kompoziciyalıq texnika zárúrligi payda boladı. Al dramalıq shıǵarmalarda da tiykarǵı birliklerdiń biri – syujet bolǵannan keyin, onda da kompoziciya baslı orınǵa kóteriledi. Qısqası, kompoziciya – jazıwshınıń maqseti tiykarında kórkem shıǵarmanıń tekstiniń dúzilisi. Ilimiy ádebiyatlarda “arxitektonika” ataması “kompoziciya” atamasınıń ekvivalenti sıpatında da qollanıladı. Kompoziciyanıń kórkem shıǵarmanıń zárúr birligi ekenligin, eń dáslep, onıń syujet penen óz ara baylanıslılıǵında kórinedi. Syujet elementleriniń belgili maqsette bir-biri menen birigiwi – bul kompoziciya qubılıs esaplanadı. Ádebiy dóretiwshilik processinde sonday shıǵarmalar da boladı, olardıń syujeti: ekspoziciya, konflikt, waqıyanıń rawajı, kulminaciya, sheshim bolıp dúzilse, al ayrımlarında: konflikt, ekspoziciya, waqıyanıń rawajı, kulminaciya, sheshim tiykarında boladı. Ayrım kórkem shıǵarmalardıń quramında syujettiń tiykarǵı elementlerinen tısqarı: prolog hám epiloglar da beriledi. Ayrım shıǵarmalarda syujet elementleriniń bazıları túsirilip qaldırılıwı yamasa bunnan da basqasharaq sxemada jaylastırılıwı da múmkin. Usı jerde avtordıń sheberligi kórinedi. Avtor óziniń shıǵarmasına say bolǵan sxemanı tańlap alıwı tiyis. Sonda ǵana onıń shıǵarması ómiri uzaq shıǵarmalardıń qatarınan orın aladı. Sonday-aq shıǵarmada shıǵarma ataması, epigraf, lirikalıq sheginis, qıstırma epizod, peyzaj, interyer sıyaqlı syujetten tısqarı elementler de boladı, olardıń jaylasıw tártibi de kompoziciyalıq qubılıs qatarına kiredi. A.Ábdievtıń “Ómir, ólim hám ómir” roman-dilogiyasınıń “Áyyemgi qaraqalpaqlar” dep atalǵan birinshi kitabı da sheber kompoziciyalıq qurılısqa iye. Kompoziciya principlerine tolıǵı menen ámel etedi. “Ádebiyat teoriyası” ilimiy miynetinde realistlik shıǵarmalardıń kompoziciyasın sáwlelendiriwshi birneshe principlerdiń bar ekenligi kórsetilgen: [2:265] 1. Kompoziciyanıń orayı – realistlik shıǵarma kompoziciyasınıń júregi. Hárbir kórkem shıǵarma óz kompoziciyasına iye bolǵanınday, hárbir kompoziciya óziniń orayına iye boladı. Hárbir shıǵarmanı ideyalıq baǵdarı – bas ideyası – usı shıǵarma kompoziciyasın uyımlastırıwshı kúsh – kompoziciya orayı esaplanadı. A.Ábdievtıń “Áyyemgi qaraqalpaq” romanınıń bas ideyası – táriyxta jasap ótken Tumar qız obrazı arqalı xalqımızdıń bay táriyxın elede tereń ashıp beriw, xalqtıń etnogenez máselesin úyreniw, qaraqalpaq xalqınıń ótmishin oqıwshılarǵa tanıstırıw bolıp tabıladı. Bul óz gezeginde shıǵarmanıń kompoziciyalıq orayın dúzip tur. 2. Shıǵarma bólimleriniń óz ara jaylasıw tártibi. Ádebiy shıǵarma bólimleri kompoziciya orayı menen izbe-iz jaylastırıladı, olarda ishki hám sırtqı tárepten bir-birine tikkeley baylanıslılıq boladı. Bul bir pútinlik kompoziciyanı quraydı. “Ómir, ólim hám ómir” 39 May, 2025-Yil roman-dilogiyasınıń birinshi kitabınıń basın jazıwshı prolog benen baslaydı. Prologtıń ózi kompoziciyalıq jaqtan 7 atamasız bólimge ajıratıladı. Prolog shıǵarmada ekspoziciyalıq xizmet atqaradı. Prologtıń ishindegi birinshi bólimde jazıwshı Alla taalanıń ullı ekenligi, barlıq álemlerdiń jalǵız ol ekenligine, ekinshi bólimde Allanıń álemdi, Adam atanı, Hawa eneni jaratıwı hám ol