"O'QITUVCHI-O'QUVCHI" MUNOSABATLARIDA PSIXOLOGIK TO'SIQLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YO'LLARI

Аннотация

в статье описан анализ психологических препятствий во взаимоотношениях учителей и учащихся и его сущность, проведенный учеными-психологами, а также особенности связи препятствий с социальными факторами. Ключевые слова: конфликт, препятствие, сознание, факторы, критерий, поле, проблема, ученик, читатель, анализ, деятельность. PSYCHOLOGICAL BARRIERS IN THE "TEACHER-STUDENT" RELATIONSHIP AND WAYS TO OVERCOME THEM Annotation: the article describes the psychological barriers in the relationship between teachers and students, their essence, analysis by psychologists, and the characteristics of the connection of the barriers that arise with social factors. Keywords: conflict, barrier, consciousness, factors, criterion, area, problem, student, student, analysis, activity. Kirish: Inson hayotining zamonaviy sharoitida odamlar o'rtasidagi shaxslararo o'zaro munosabatlarning samaradorligi katta ahamiyatga ega. Shaxslararo muloqot har qanday inson faoliyatining asosiy bo'g'inidir. Hozirgi vaqtda inson shaxsiga, uning turli xil faoliyat turlarining samaradorligini ta'minlaydigan xususiyatlariga qiziqish sezilarli darajada oshdi. Jamiyat yangi, doimiy o'zgaruvchan hayot 177 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025 sharoitlariga moslasha oladigan funktsional, faol, ochiq odamlarga talabga ega. Talabalar va o'qituvchi o'rtasidagi muloqot umuman pedagogik muloqotning bir qismidir. Jamiyatlilik - bu insonning kommunikativ sohadagi faolligining namoyon bo'lishi, insonga o'z qadr-qimmati va ahamiyatini his qilish, har qanday sharoitda o'z qobiliyatini to'liq namoyon etish imkonini beruvchi shaxsning yo'nalishi xususiyatlaridan biri. Hozirgi sharoitda jamiyatning maktab oldiga qo‘yayotgan talablari kun sayin ortib bormoqda va bu talablarni amalda to‘g’ri hal qilish vazifasi o‘qituvchiga bog’liqdir. Zamonaviy maktab o‘qituvchisi qator vazifalarni bajaradi. O‘qituvchi – sinfdagi o‘quv jarayoni tashkilotchisidir. O‘qituvchi o‘quvchilar uchun dars paytida, qo‘shimcha darsalarda va shu bilan birga darsdan tashqari hollarda ham kerakli maslahatlar berishda bilmlar manbaidan biridir. Ko‘pchilik o‘qituvchilar sinf rahbari vazifasini bajarib, tarbiya jarayonini tashkilotchilari bo‘lib hisoblanadilar. Zamonaviy o‘qituvchi ijtimoiy psixolog bo‘lmasligi mumkin emas. Shuning uchun ham o‘quvchilar to‘g’risidagi o‘zaro munosabatlarni yo‘lga sola olishi, bolalar jamoasida ijtimoiy – psixologik mexanizmlardan foydalanishni bilishi zarurdir. Adabiyotlar tahlili va metodologiya: Adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, psixologik to'siqlarining mohiyati, ularning aloqa jarayonida va kasbiy faoliyat samaradorligini ta'minlashdagi roli g'arb olimlarning asarlarida o'z aksini topgan: G. Andreeva, I. Atvater, E. Bern, A. Bodalev, K. Devis, V. Kan-Kalik, V. Kunitsin, J. V. Nyustrom, B. Parygin, B. Porshnev, M. Forverg, T. Arjakaeva, E. Zalyubovskaya, V. Kunitsyna, L.I.ning asarlarini ajratib ko'rsatishimiz mumkin. Novikova, Z.A. Noliu, L.A. Povarnitsyna, E. Tsukanova kabi olimlar ilmiy nazariy o‘rganishgan.24 Demak, muammoning ahamiyati shundan iboratki, ta'lim jarayonida pedagogik muloqotga to'siqlar va uning ilmiy rivojlanishining yetarli emasligi tadqiqotimiz mavzusini tanlashni belgilab berdi. V.Ya. Liaudis qayd etadi: «Agar, mashg'ulot mazmunini tashkil qilishda agar faoliyatning semantik tomoniga emas, balki operativ va texnik tomonga yo'naltirilganligi saqlanib qolsa va ustunlik qilsa, u holda butun ta'lim holati sof adaptiv yo'nalishni saqlab qoladi. Faoliyatning ushbu turi shakllanish sub'ekti (o'qituvchi) va shakllantirish ob'ekti (talabalar) o'rtasidagi hamkorlikning turli shakllarini, maktab guruhida ta'lim xulq-atvor ko‘rinishida nomoyon bo‘ladi. Psixologlar bu to'siqni o'quvchilarning o'tmishdagi salbiy tajribalarining ta'siri deb hisoblashadi, bu ularga vaziyatlarni, faktlarni, naqshlarni tushunish va to'g'ri baholashga, harakat usullarini, muammolarni hal qilish strategiyasini tanlashga 24 Архипов В.А. Преодоление барьеров в педагогическом общении посредством социально-психологических тренингов // Психолог – 2011. - № 4 – с. 34-36. 178 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025 xalaqit beradi. O'qituvchi va o‘quvchi o'rtasidagi munosabatlarda psixologik ta’sir sabablari quydagilardan iborat: - o'qituvchilarni o‘quvchilar bilan yosh jihatidan katta ekanligi o‘quvchiga haddan tashqari talablar - o'qituvchi o'quvchining kamchiliklari bilan kelisha olmasligi - o'qituvchi yoki o‘quvchining shaxsiy fazilatlari (jahldorlik, nochorlik, qo'pollik) O'qituvchi va o‘quvchi o'rtasidagi muloqot jarayonida vazifa nafaqat ma'lumotni yetkazish, balki ikkinchisi tomonidan uni yetarli darajada tushunishga erishishdir.25 Ya'ni, shaxslararo muloqotda o'qituvchidan o‘quvchiga va aksincha qabul qilingan xabarni talqin qilish alohida muammo hisoblanadi. Birinchidan, xabarning shakli va mazmuni o'qituvchining ham, o‘quvchining ham shaxsiy xu