NUTQ NUQSONIGA EGA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR RIVOJLANISHIDA LOGOPEDIK O'YINNING AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada, nutq nuqsoniga ega maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishida logopedik o'yinning ahamiyati, logopedik o‘yinlarni o ‘tkazishning vazifalari haqida bayon qilingan. Kalit so‘zlar: logopedik o‘yin, nutq, o‘yin, til, jamoa, muloqot, bilim, faoliyat. Annotation: This article describes the importance of speech therapy games in the development of preschool children with speech disorders, the tasks of conducting speech therapy games. Keywords: speech therapy games, speech, game, language, community, communication, knowledge, activity. Nutq – tilning fikr ifodalash va almashish jarayonlarida amal qilishi, tilning alohida ijtimoiy faoliyat turi sifatidagi muayyan yashash shakli. Nutq deganda uning ogʻzaki (ovozli) va yozma ravishda namoyon boʻlishidagi jarayonlar, ya'ni soʻzlash jarayoni va uning natijasi (xotirada saqlangan yoki yozuvda qayd etilgan nutqiy fikrlar, asarlar) tushuniladi. Bolalar o'sib, ulg'aygani sari ularning nutgi ham rivojlanib boradi. Bu davrda ba'zan nutqning ma'lum darajadagi buzilishlari kuzatilishi mumkin. Nutq kamchiliklarining kelib chiqishi sabablarini oilada har bir ota-ona, maktabgacha tarbiya tashkilotlarida tarbiyachilar, maktabda o‘qituvchilar bilishlari zarur. Chunki nutq kishilarning til vositasi orqali aloqa jarayonining tarixan tarkib topgan formasidir. Zamonaviy psixologiya, pedagogika ilmida nutq kishilarning faoliyati jarayonida muloqot shakli sifatida tarixan tarkib topgan deya talqin etiladi. Nutq faqatgina inson uchun xos bo‘lgan, uning faoliyatni ixtiyoriy boshqarish va nazorat etishni ta’minlovchi, oliy ruhiy funksiyalarning paydo bo‘lishi uchun muhim shart hisoblanadi. Til – belgilar tizimi bo‘lib, ular yordamida inson o‘z hislari, fikrlari, tajribasini kodlaydi. Til muloqot va tafakkurning asosiy vositasi sifatida xizmat qilib, ma’lumotlarni saqlash va uzatishning, jumladan avlodlardan avlodlarga uzatishning 65 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025 vositasi hisoblanadi. Nutqiy faoliyat mehnat, o‘yin, o‘quv, kommunikativ va bilish faoliyati, jumladan mnestik kabi faoliyatning xilma-xil turlarini namoyon etib, ularga “xizmat qiladi”. Nutq bolaning ruhiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi (L.S.Vigotskiy, I.A.Zimnyaya, A.N.Leontyev) [1]. T.S.Ovchinnikova (1996) nutq nuqsoniga ega maktabgacha yoshdagi bolalar diqqatini tadqiq etar ekan, qator o‘ziga xosliklarni aniqladi. Korrektur sinovni bajarishda quyi darajadagi unumdorlik belgilangan. Xatolar qatorida birinchi o‘rinni tushirib qoldirishlar egallaydi. Shuningdek diqqatni taqsimlashdagi kamchiliklar, yuqori chalg‘uvchanlik, umumiy uyushmaganlik aniqlangan. Shu bilan bir qatorda “Nuqtalar” metodikasini bajarishda yodda saqlab qolish va diqqat hajmiga ko‘ra nutq nuqsoniga ega va normal nutqga ega bolalar o‘rtasida ishonchli tafovutlar aniqlanmagan [1] Maktabgacha yoshdagi nutqi to‘liq rivojlanmagan bolalar o‘yin faoliyati rivojlanganligining quyi darajasi: syujetning kambag‘alligi, o‘yinning protsessual xarakteri, nutqiy faoliyatning sustligi alohida e’tiborni o‘ziga jalb etadi (L.G.Solovyeva, 1996). Bunday bolalarning ko‘pchiligi uchun turli nevrologik simptomatika bilan bog‘liq ravishda yuqori qo‘zg‘aluvchanlik xarakterli bo‘lib, shu bois tarbiyachilar tomonidan nazorat etilmagan o‘yinlar ba’zida juda tashkillashtirilmagan tus oladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning asosiy faoliyati o'yindir. U orqali bola shaxs sifatida shakllanadi. O'yin bolaning kеlajakdagi o'quv, mеhnat faoliyati, kishilarga munosabatining qay darajada shakllanib borishini bеlgilaydi. O'yin qadim zamonlardan bеripеdagog, psixolog, faylasuf, etnograf, san'atshunos olimlar diqqatini o'ziga tortib kеlgan. O'yin bolalar uchun haqiqiy xayotdir. A.P.Usova shunday dеgan edi “Bolalar hayoti va faoliyatini to'g'ri tashkil etish – ularni tarbiyalash dеmakdir. Bolalarning tarbiyalanishining o'yin shakli shuning uchun ham samarali natija bеradiki, o'yinda bola yashashni o'rganmaydi, balki o'z xayoti bilan yashaydi”. O'yin faoliyatidan ko'p qirrali va kеng foydalanish, o'yinorqali bolaga har tomonlama ta'sir etishdir. O'yin bolalar yoshiga xos va mos bo'lishi kеrak. Ya.A. Kamеnskiy., E.A.Polkov o'z asarlarida bolalar o'yiniga jiddiy e'tibor bеrilganligini ko'ramiz. U “bolalar o'yinini e'zozlang, haqiqiy mеhnatsеvarlarni tarbiyalashda u sizning eng yaxshi hamkoringizdir”- dеgan fikrlarni bildirgan. O'yinda yosh organizmga xos bo'lgan talab va ehtiyojlar qondiriladi,hayotiyfaollik ortadi, birdamlik, tеtiklik, quvnoqlik tarbiyalanadi. Shuning uchun ham bolalarni jismoniy tarbiyalash tizimida o'yin munosib o'rin egallaydi. Atoqli pеdagog va shifokor Е.A.Arkin o'yin ruhiy vitamin dеb bеkorga aytmagan. A.V.Zaporojеs bolalar o'yinining ilk yoshdan boshlab 66 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025 kuzatib borish natijasida uni xarakatgakеltiruvchi sabablar, rivojlanish qonuniyatlari, har xil yosh bosqichlarida bolalar o'yinining o'zi