QIZILQUMNING NUKUS SHAHRI ATROFIDA TARQALGAN CHENOPODIACEA OILASIGA MANSUB AYRIM TURLARNING BIOEKOLOGIYASINI O‘RGANISH

Аннотация

Bioecological characteristics of some species belonging to the Chenopodiaceae family distributed around the city of Nukus and their importance. Studying the morphological characteristics of the family and the number of common species. Key words: Kyzylkum, shoradozads, solsola, white and black saxes, zaysan saxes, sarsazan, buyurgun, teresken, Takhtajan Анатация: Биоэкологическая характеристика некоторых видов семейства Chenopodiaceae, распространенных в районе города Нукуса, и их значение. Изучение морфологических особенностей семейства и числа распространенных видов. Ключевые слова: Кызылкум, шорадозады, солсола, белые и черные саксы, зайсанские саксы, сарсазан, буюргун, терескен, Тахтажан. Annotatsiya: Qizilqumning Nukus shahri atrofida tarqalgan Chenopodiaceae oilasiga mansub ayrim turlarining bioekologik xususiyatlarini va ularning ahamiyati. Oilaning marfologik belgilari va ko‘p uchraydigan turlarni sonini o‘rganish. Kalit so‘zlar: Qizilqum, sho‘radoshlar, solsola, oq va qora saksavul, zaysan saksavul, sarsazan, buyurg‘un, teresken, Takhtajan Hozirgi kunda dengiz sathini saqlashning iloji yo‘q. O‘simliklar mavjud bo‘lmagan hududlarda shamol ta’sirida qum va tuz uchushini kamaytirish maqsadida sun’iy o‘rmonlar barpo qilish muhum ahamiyatga ega. Shu sababli, 1981-yildan boshlab dengiz suvi qurugan joylarda oq va qora saksavul, qandim cherkez va boshqa o‘simliklarni o‘stirishga e’tibor berila boshlandi. 2022-yilda Orol dengizining qurugani global ekologik muommoning oldini olish va aholining ijtimoy-iqtisodiy yashash tarzini yaxshilash borasida chora-tadbirlar olib borildi. 107 ming gektarda saksavul va boshqa cho‘l o‘simliklarida “ Yashil maydon “ barpo etildi.[1] Dunyoning ko‘pgina rivojlangan davlatlarida cho‘l o‘simlik turlarining xilma- xilligi, ularning ekologik-funktsional va moslashuvchanlik xususiyatlarini aniqlash 49 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025 bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan. Mazkur sohada jahonning yetakchi ilmiy markazlari olimlari, jumladan, O‘ucherer O‘., Breckle S.O‘., Dimeeva L.A., Toderich K.N., Shuyskaya E.V., Khujanazarov T.M., Shoaib I., Yoshiko K., Kurochkina L.Ya., Kuznetsov L.A., Pankratova İ.V., Suxorukov A.P. lar tomonidan Qizilqumning ayrim hududlari va Shimoliy Orololdi hududlari o‘simlik turlarining tarkibi, ekologiyasi va ulardan samarali foydalanish bo‘yicha faoliyat olib borilgan, cho‘llanish muammosining oldini olish va uning salbiy oqibatlarini yumshatishni tatqiq qilishgan.Shimoli-G‘arbiy Qizilqumning Nukus shahri atrofi tabiiy biologik obektlarining hozirgi ekologik xolatini monitoring qilishda avvalam bor cho‘l ekosistemasining asosiy qismini tashkil qiluvchi o‘simlik turlari xilma-xillini aniqlash, ularni tasniflash va o‘simliklarning atrof muhitga moslashib borish tendentsiyasini ekologik mezonlar orqali baxolash muhim masalalardan biri bo‘lmoqda.[4] Sho‘radoshlar (Chenopodiaceae) oilasi morfologik belgilariga nisbatan Ko‘knordoshlar oilasiga yaqin hisoblanadi. Bu oila Chinnigulnamolar (Caryophyllales) qabilasiga mansub bo‘lib, 110ga yaqin turkum va 1600 turni o‘z tarkibiga birlashtiradi. Oila vakillarini o‘t, buta va yarim butalar, past bo‘yli daraxtlar tashkil qiladi. Ular yer yuzida keng tarqalgan. Markaziy Osiyoda 51 turkumga mansub 320 turi o‘sadi. Ulardan 43 turkumga oid 176 turi O‘zbekiston hududida tarqalgan. Oila vakillarining barglari oddiy, dag‘al, tuxumsimon, ellipssimon, chetlari tishsimon poyada ketma-ket va qarama-qarshi o‘rnashgan bo‘ladi. Asosan cho‘l zonasida o‘sganligi tufayli gullari ko‘rimsiz va mayda, gulqo‘rg‘oni oddiy tuzilgan. Gulqo‘rg‘oni va changchilari 5 tadan, urug‘chisi 2-5 ta meva barglarning qo‘shilishida hosil bo‘lgan. Gullari ikki jinsli ayrim vakillari olabutalarda ayrim jinsli. Mevasi qanotchali 10-30mm Tanasi tuksiz ba’zida tuklar bilan qoplangan vakillari ham uchrab turadi. Oilaning yetakchilik xususiyatini Turon provintsiyasiga kiradigan boshqa floralarda ham qayd etilganligini koʼrish mumkin. Bu oilaning yetakchilik xususiyatini Salsola (17 tur), Suaeda (7), Climacoptera (6), Atriplex (4), Halimocnemis (4) turkumlarida turlarning koʼp uchrashi bilan asoslash mumkin. Qolgan turkumlar 1- 3 turdan iborat. [2] Mazkur oila janubi-gʼarbiy Qizilqum tarkibida 91 tur yoki 15,69 % bilan ishtiroki mazkur floradagi ulushiga yaqinligini namoyon qildi. Bu holat choʼlga xos xususiyatlarni namoyon qiladigan floralar bilan umumiylikni koʼrsatdi.[5] 50 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025 Tadqiqotlar davomida to‘plangan gerbariy namunalarni aniqlash va tahlil qilish natijasida Qizilqumning Nukus shahri atrofida tarqalgan Chenopodiaceae oilasiga mansub 21 turkumga mansub 55 yuksak o‘simlik turlari tarqalgan.[4] Turlarning taksonomik tahlili A.L. Takhtajan taklif etgan tizim asosida, hayotiy shakllar turlarning ilmiy nomlari boʼyicha keltirildi.[3] “Climacoptera merkulowiczii (Zakirov) Botsch. Klimakopt