АРХЕОЛОГИК МАТЕРИАЛЛАРДА ИЛК ЎРТА АСР ЖАНУБИЙ ОРОЛБЎЙИ ҲУНАРМАНДЧИЛИГИНИНГ ЎРГАНИЛИШИ

Аннотация

The article examines the early medieval craft industries in the Southern Aral Sea region based on archaeological materials. As a result of archaeological research conducted at the monuments of this period, rich handicraft materials were recorded. Analysis of archaeological materials indicates the development of crafts in the territory of the Southern Aral Sea region in the early Middle Ages. Keywords: Southern Aral Sea region, early medieval period, cities, archaeological research, craftsmanship, pottery, metalworking, glass and stone products, material sources. ИЗУЧЕНИЕ РАННЕСРЕДНЕВЕКОВОГО РЕМЕСЛА ЮЖНОГО ПРИАРАЛЬЯ В АРХЕОЛОГИЧЕСКИХ МАТЕРИАЛАХ Аннотация. В статье изучены ремесленные отрасли раннего средневековья на основе археологических материалов в Южном Приаралье. В 31 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025 результате археологических исследований, проведенных на памятниках этого периода, были зафиксированы богатые ремесленные материалы. Анализ археологических материалов свидетельствует о развитии ремесел на территории Южного Приаралья в раннем средневековье. Ключевые слова: Южный Приаралья, раннее средневековье, города, археологические исследования, ремесло, гончарное дело, металлообработка, изделия из стекла и камня, материальные источники. Жанубий Оролбўйидаги илк ўрта аср шаҳарлари ва ҳунармандчилик соҳаларининг изчил ўрганишнинг бошланиши ХХ асрнинг 20-30 йилларига тўғри келади. Тадқиқотлар натижалари А.Ю.Якубовский, С.П.Толстов сингари муаллифларнинг асарларида ўз аксини топган. Мазкур асарларда қайд қилинишича, мўғуллар босқинчилигига қадар даврда Хоразм шаҳарлари, ҳунармандчилик маданияти тараққий қилган. 1937 йилдан бошлаб С.П.Толстов раҳбарлигидаги Хоразм археологик- этнографик экспедицияси Жанубий Оролбўйидаги илк ўрта аср шаҳарлари ва ҳунармандчилик соҳаларининг изчил ўрганишнинг бошланади. Узоқ йиллар мобайнида экспедиция аъзолари томонидан кўплаб илк ўрта аср ёдгорликлари – шаҳар ва қишлоқлар, карвонсаройлар, меъморий ёдгорликлар топиб текширилди. Миздакхон, Кўҳна Урганч, Шемахақалъа, Шоҳсанам, Шехрлик шаҳарлари ҳудудларида кенг кўламли қазишмалар олиб борилди. Жанубий Оролбўйидаги илк ўрта аср шаҳарлари ва ҳунармандчилик маҳсулотларининг ноёб нусхалари ҳақидаги маълумотлар ва шулар билан боғлиқ ҳунармандчилик тарихига оид фикрлар С.П.Толстовнинг асарларида ўз аксини топди. Темир, сопол, чинни ва шиша буюмлар қолипларини шулар жумласига киритиш мумкин. Лекин, олим томонидан ҳунармандчилик маҳсулотларини махсус ўрганмаган, турли хронологик қатламлардан чиққан топилмалар аралаш тарзда берилган. Шундай бўлсада, асарларидаги маълумотлардан ҳам Жанубий Оролбўйидаги илк ўрта аср ҳунармандчилиги нинг ижобий кўрсаткичлари сифатида фойдаланиш мумкин [11, Табл. 2, 56, 57; 12, Рис. 91; 13, Рис. 183-185]. Маълумки, Жанубий Оролбўйидаги илк ўрта аср шаҳарлари ва ҳунармандчилик соҳалари тараққий қилганлигини кўрсатувчи далиллардан бири бу кулолчилик соҳасидир. Илк ўрта аср шаҳарларида ҳунармандчилик ва савдо мавқеининг ўсиши ҳамда ривожланишида кулолчилик ишлаб чиқариш усули олдинги ўринда туради. 32 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025 1947 йилда Хоразм археолого-этнографик экспедицияси томонида Шемахақалъа ўрганилган [10,182-192]. Археологик материалларга асосланиб С.П.Толстов Шемахақалъага илк ўрта асрларда асос солинган, шаҳар мўғуллар босқини даврида вайрон қилинган, деган хулосага келади. Шаҳарда ҳаёт қизғин қайта жонланган пайт XIII–XIV асрларга тўғри келади [12,312]. Жанубий Оролбўйи шаҳарлари ва ҳунармандчилик соҳаларини археологик жиҳатдан тадқиқ этилиши ХХ аср ўрталарида ҳам давом этди. Хусусан, 1948 йили Н.Н.Вактурская Шемахақалъада қазишмалар олиб боради ва асосан ўрта асрларга оид буюмларни қўлга киритади [1,173-192]. Тадқиқотчи Шемахақалъани ўрта асрларда савдо-ҳунармандчилик марказларидан бири бўлганлигини таъкидлайди [1,191]. Хоразмнинг ўрта асрлар кулолчилиги тарихига оид фундаментал асар Н.Н.Вактурскаянинг монографияси ҳисобланади. Муаллиф ўз тадқиқот ишида илк ўрта асрлар давридаги сопол тайёрлаш технологияси, буюм турлари ва кулолчилик саноатининг ютуқларини кашф этишга уринди [2,261-342]. Олима ўзининг кейинги илмий ишларида, жумладан, Шемахақалъа, Ёрбакир ва Шехрлик ёдгорликларидаги тадқиқотлар таҳлилига бағишланган асарларида ёдгорликлардан топилган темир, шиша ва тош буюмлар намуналаридан моддий манба сифатида фойдаланган [1,180-181;.3,47-52]. Тадқиқотчининг ишлари ҳунармандчилик тарихини ёритиш учун муҳим манба бўлиб хизмат қилади. Амударёнинг ўнг ва сўл соҳилларидаги тадқиқотлар илк ўрта асрлар давридаги Жанубий Оролбўйи шаҳарлари ва ҳунармандчилиги юзасидан бой ва хилма-хил маълумотлар тўплаш имконини берди. 1962, 1964-1965 йилларда Миздаҳконда ЎзР ФА Қорақалпоғистон филиали экспедицияси тадқиқотлар олиб борди. Тадқиқотлар давомида В.Н.Ягодин томонидан шаҳарнинг III асрдан XIV асрга қадар бўлган даврни қамраб олувчи йирик қабристони қазиб ўрганилди [14,7]. Қ