КИЧИК ТАДБИРКОРЛИК СУБЪЕКТЛАРИНИ СОДДАЛАШТИРИЛГАН ТАРТИБДА СОЛИҚҚА ТОРТИШ МАСАЛАЛАРИ

Аннотация

In the article, research was conducted on the simplified taxation of small business entities, the turnover tax and the fixed tax rate of the turnover tax were analyzed, suggestions were made for its improvement, and conclusions were drawn. Key words: micro-firm, individual entrepreneur, turnover tax, turnover tax fixed tax rate, tax amount, dividend, tax report, tax payment, tax payment period. Кириш: Ҳозирги дунёдаги мураккаб, тез ўзгарувчан, иқтисодий муносабатлар таранглашган вазиятда Янги Ўзбекистон Республикасининг ижтимоий-иқтисодий жараёнларни ривожланишида, макроиқтисодий барқарорликни мустаҳкамлаш ва юқори иқтисодий ўсишни таъминлаш, эркин бозор механизмларни жорий қилиш ва соғлом рақобатни яратишда кичик тадбиркорлик субъектларнинг аҳамияти жуда ҳам юқори ҳисобланади. Кичик тадбиркорлик субъектларининг иқтисодиётдаги ўрни уларнинг ялпи ички маҳсулотдаги улуши ва аҳолини бандлик билан таъминлашдаги кўрсаткичи билан ҳам алоҳида аҳамиятлидир. Кичик тадбиркорлик субъектларининг макроиқтисодий кўрсаткичлари тўғрисидаги маълумот1 1-диаграмма Макроиқтисодий кўрсаткичлар 1400,0 1200,0 1000,0 800,0 600,0 400,0 200,0 0,0 2010 йил 2015 йил 2020 йил 2024 йил Кичик тадбиркорлик субъектлар сони, минг та ЯИМдаги улуши Аҳоли бандлигидаги улуши Экспортдаги улуши Шу сабабдан, кичик тадбиркорлик субъектларини ҳар томонлама давлат сиёсати даражасида қўллаб-қувватлаш, уларнинг ривожланишига имконият яратиш зарур. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёев таъкидлагандек, “Тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш – бу бизнинг стратегик йўлимиз! Тадбиркорлик қанча тез ривожланса, мамлакатимиз шунча қудратли 1 https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/small-business-and-entrepreneurship-2 24 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025 бўлади, халқимиз шунча фаровон яшайди. Бир ҳақиқатни яхши англаб олиш керак. Ҳар қандай муваффақиятли йирик бизнесга эришиш, энг аввало, кичик ғоя ва ҳаракатдан бошланади. Ўзгаришларга тез мослашадиган, янгилик ва рақобатдан қўрқмайдиган, муҳими, одамларни ишли қилиб, даромадини кўпайтиришда энг фаол соҳа ҳам бу – кичик бизнес. Шу боис, кичик бизнесни қўллаб-қувватлаш бундан кейин ҳам давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири бўлиб қолади”2. Давлат томонидан кичик тадбиркорлик субъектларини рағбатлантиришнинг энг самарали механизми эса, бу солиқ сиёсатидир. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили. Хорижий ва маҳаллий олимлар микрофирмаларни солиққа тортиш муаммолари билан назарий жиҳатдан узоқ вақтдан бериб шуғулланиб келишади. Солиққа тортиш назариялари икки гуруҳга бўлинган бўлиб, биринчи умумий солиқ назариялари бўлса, иккинчиси хусусий солиқ назариялари ҳисобланади. Хусусий солиқ назарияларидан кенг тарқалгани эса, ягона солиқ назарияси ҳисобланади, яъни соддалаштирилган солиққа тортиш тизими. Ягона солиқ назарияси тарихи узоқ даврларга бориб тақалади, у билан ўтмишнинг машҳур иқтисодчилари бўлган У. Петти, Ф.Кенэ, А.Тюрго ва бошқалар шуғулланган. Ягона солиқ назарияси солиқ юки даражаси юқори бўлган даврда шаклланган бўлиб, ягона солиқ – бу ягона солиқ объектини солиққа тортиш орқали бюджетга ундириладиган солиқ тўлови ҳисобланади (масалан, ер, кўчмас мулк, даромадлар, харажатлар ва бошқалар). Ягона солиқ назарияси пайдо бўлиши билан солиққа тортишда биринчи марта солиққа тортишни адолатлилик ғояси илгари сурилган. У.Петти ўзининг “Солиқлар ва йиғимлар трактаси” (1662 й.) асарида ягона солиқ назариясини ишлаб чиқиб, солиққа тортишда адолат бўлиши ҳамда тўланадиган солиқ олинадиган даромадга мутаносиб бўлиши кераклигини айтади. Унга кўра, биринчи навбатда ушбу солиқ акциз солиғи кўринишида бўлиб, товарларни сотиб олишда онсон ва содда тўланиши керак. Иккинчидан, бу солиқ тежамкорликни рағбатлантириб, халқни бойитади. Учинчидан, бир марта истеъмол қилинадиган нарса учун икки марта солиқ тўланишини олдини олади3. 2 Ш.М.Мирзиёев. Кичик ва ўрта бизнес вакиллари билан соҳанинг иқтисодиётдаги ўрнини ошириш ва ривожланишини янги босқичга олиб чиқиш масалаларига бағишланган учрашуви. 19 март 2025 йил. https://president.uz/uz/lists/view/7955 3 Петров Ю.И. Теория и история налогообложения: учеб.пособие.М.: Юридический институт МИИТа, 2011. – 176 с. 25 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 6(41), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.03.2025 XVIII аср бошларида С. Де Вобан биринчилардан бўлиб, қироллик ушр солиғи жорий қилишни таклиф этган, унга кўра қишлоқ хўжалиги ва ҳунармандчиликдан олинган даромадлардан 5 фоиздан 10 фоизгача солиқ ундириш лозим бўлади. Шу билан бирга, ягона солиқ билан бирга божхона тўловлари ва айрим муаммоли солиқларни ундириш кераклигини таъкидлайди. XVIII аср иккинчи ярмида иқтисодчи олимлар Ф.Кенэ ва А.Тюрголар қишлоқ хўжалигида даромад ернинг унумдорлигига боғлиқ деган хулосага келиб, ягона ер солиғи жорий этишни таклиф этишган. Уларнинг фикрича ягона ер солиғи ер унумдорлигидан келиб чиқиб белгиланиши, Ф.Кенэ ҳисоб- китобларига кўра ердан олинган даромаднинг 2/7 миқдорида белгиланиши лозим. Бошқа барча солиқлар кераксиз б