QISQA ARALIQLARǴA JUWIRIW TEXNIKASI

Аннотация

Bul maqalada qisqa araliqlarga juwiriwdin,Juwırıwda sportshı háreketleriniń sırtqı kórinisin bahalaw yamasa mexanika tilinde aytatuǵın bolsaq, háreketler kinematikasın úyreniw hámiyshe de tolıq xabar bere almaydı. Háreket insannıń tiykarǵı háreket dvigateli – skelet bulshıq etleriniń qısqarıw jumısı nátiyjesi. Sprinterdiń juwırıw texnikasın kórip shıǵıp atırıp, birinshi náwbette, hárekettiń ishki dúzilmesin túsiniw lazım. Insan háreket apparatınıń quramalı anatomik hám fiziologiyalıq dúzilmesi házirgi waqıtta juwırıw qásiyetin jeterlishe anıq modellestiriwge hámde táriyplewge imkan bermeydi. Tayanish so`zler: Texnika ne, Qısqa aralıq, tezlik, Sportshı starttan, Nátiyje, Start, háreketler, sprint. Qısqa aralıqlarǵa juwırıw (sprint) tórt shártli fazaǵa bólinedi: juwırıwdıń baslanıwı – start, starttan keyingi juwırıw, aralıq boylap juwırıw hám finishke keliw. Start alıw hám aralıq boylap juwırıw texnikası – sprinterdiń tezlik-kúsh imkaniyatların ámelge asırıwda sheshiwshi baǵdar. Sportshı starttan tezlik alıwda bulshıq etler kúshinen hámde aralıqta óziniń energiya rezervinen qanshelli aqılǵa muwapıq, tejemli hám nátiyjeli paydalana ala alsa, nátiyje soǵan baylanıslı boladı. Texnika ne? Ádette, sport shınıǵıwlarıńıń orınlanıw texnikası insan denesiniń ayırım aǵzaları háreketleriniiń sırtqı kórsetkishleri boyınsha táriyplenedi. Qısqa aralıqqa juwırıw sırttan qaraǵanda sportshınıń erkin, jeńil, awır, bosasqan, kúshli, jedelli, tómen, joqarı hám kóp ǵana basqasha táriypke iye juwırıwı menen sáwlelenedi. Qısqa aralıqlarǵa juwırıw kinogrammaları analizi háreketlerdiń ulıwmalıq kórinisin tolıq analizlew imkanın beredi, sáwlelengen jaǵdaylardıń izbe-iz analizi bolsa háreketlerdiń (múyeshler, tezlik, dene aǵzaları jıljıwları) anıq muǵdarlı kórsetkishlerin anıqlap beredi. Biraq bunday táriypler jeterli emes, bul maǵlıwmatlardıń anıq esaplap shıǵıwı ham olardı ámelde qollawǵa ele imkaniyat bermeydi. Máselen, sprinter óz juwırıwınıń eki kinogrammasına iye. Nátiyjeleri – 10,20 hám 10,40 sek, birinshi halda jarısta jeńiske erise, ekinshisinen hátte finalǵa da ótpeydi. Eger, qay jerde bolmasın juwırıw texnikası buzılıwınan kelip shıqsaq, tezirek kinoǵa alıw járdeminde qátelerdi 775 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 izlew hám analizlew zárúr. Haqıyqatında da, sprinterler tiykarlanǵan aralıqta 43-48 qádem orınlaydı, demek, jaman nátiyje kórsetilgende hár bir qádemde 0,004 sek átirapında joǵaltadı. Bunday waqıt aralıǵında texnik qáteni anıqlaw ushın súwretke alıw páti bir sekund ishinde keminde 1000 kadr bolıwı kerek hám materialǵa sapalı islew beriwde kompyutyer texnikasınan paydalanıw zárúr boladı. Ádette, sportshı denesiniń iyiliw mıyeshine, ayaq ultanın jolaqsha ústine qoyıw qásiyetlerine hám onıń tayanıw fazasındaǵı halatına, sonday-aq, silkiniwshi ayaq dizesınıń vertikal halattaǵı halatına (ol sol waqıtta tayanıwshı ayaq dizesinen aldınıraqda bolıwı kerek) itibar qaratıladı. Juwırıwda sportshı háreketleriniń sırtqı kórinisin bahalaw yamasa mexanika tilinde aytatuǵın bolsaq, háreketler kinematikasın úyreniw hámiyshe de tolıq xabar bere almaydı. Háreket insannıń tiykarǵı háreket dvigateli – skelet bulshıq etleriniń qısqarıw jumısı nátiyjesi. Sprinterdiń juwırıw texnikasın kórip shıǵıp atırıp, birinshi náwbette, hárekettiń ishki dúzilmesin túsiniw lazım. Insan háreket apparatınıń quramalı anatomik hám fiziologiyalıq dúzilmesi házirgi waqıtta juwırıw qásiyetin jeterlishe anıq modellestiriwge hámde táriyplewge imkan bermeydi. Qıyınshılıq sonda, hárekettiń ulıwmalıq qásiyetlerine ayaqlardıń 60 bulshıq etlerinen hár biri tásir etiwi menen birge, dene hám qollardıń kóp sanlı basqa bulshıq etleri de tásir kórsetedi. Onnan tısqarı, insanlarda bulshıq et talalarınıń dúzilisi hár qıylı boladı, eger, morfologik belgilerdi (deneniń hám onıń ayırım aǵzalarınıń total ólshemlerin) de itibarǵa alatuǵın bolsaq, sportshı-sprinterler háreketleriniń tiykarǵı túsiniklerin san jaǵınan táriyplew qanshelli qıyınlıǵı óz aldına kózge taslanadı. Sonıń ushın qısqa aralıqlarǵa juwırıwshınıń ideal háreketleri modeli haqqında emes, bálkim sportshı tárepinen maksimal tez háreketlerdi orınlaw processinde bulshıq et toparlarınıń óz-ara tásiri hámde bulshıq et qısqarıwınıń ulıwmalıq nızamlıqları haqqında aytıw maqsetke muwapıq. Start beriwshiniń signalına reakciya islew waqtı sprinter ushın júdá áhmiyetli, sebebi bul waqıt ulıwmalıq juwırıw nátiyjesine kiredi. Sol sebepli ol qısqa aralıqlarǵa juwırıwshılardıń tayarlıǵı tiykarına kiritiliwi zárúr, bunıń ústine, aralıq qansha qısqa bolsa, reakciya waqtın jetilistiriwge sonsha kóbirek waqıt ajıratıw lazım. Sportshınıń akustik signalǵa reakciyası tómendegi baǵdarlarǵa baylanıslı: 1) signal jedelligine; 2) dem alıw ritmine; 3) baslanǵısh dene qızdırıw shınıǵıwlarına; 4) sportshınıń jası hám jınısına (kóp jaǵdaylarda erkekler jaqsıraq reakciya isleydi); 5) aralıq uzınlıǵına; 6) atlettiń sport stajına. 776 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTI