KAOLINNING FIZIK KIMYOVIY XOSSALARI VA ISHLATILISH SOHALARI

Аннотация

Ushbu maqolada dizel yoqilg‘isining energetika sohasidagi roli, global talab tendensiyalari, ishlab chiqarish texnologiyalari va kelajakdagi istiqbollari yoritiladi. Dizel yoqilg‘isining ishlab chiqarish jarayoni zavoddagi texnologik sxema va grafikalar bilan batafsil tushuntiriladi. Kalit so‘zlar: Distillatsiya, gidrokreking, vakuum distillatsiya. Oʻzbekistonda dizel yoqilgʻisi iste'moli so'nggi yillarda sezilarli o‘zgarishlarga duch kelmoqda. 2024-yilning yanvar-iyul oylarida 168,6 million dollarlik 206,9 ming tonna dizel yoqilgʻisi import qilindi, bu 2023-yilning shu davriga nisbatan 22% ko'pdir. Shuningdek, 2022-yilning shu davriga nisbatan 7,3 barobar ko'payish kuzatildi. Biroq, 2024-yil noyabr oyida dizel yoqilgʻisi ishlab chiqarish hajmi keskin pasayib, 53,6 ming tonnani tashkil etdi, bu o'tgan yilning noyabriga nisbatan 37,1% kamayishni anglatadi. 2023 va 2024-yillar yanvar-noyabr oylari solishtirilganda ham 2,3% pasayish qayd etilgan. Dunyo bo‘yicha dizel yoqilgʻisiga bo‘lgan global talab so‘nggi yillarda o‘sishda davom etmoqda. Xususan, yuk tashish, qishloq xo‘jaligi va sanoat sohalarida dizel yoqilgʻisining qo'llanilishi kengaymoqda. 2024-yilning yanvar-iyul oylarida dunyo bo‘ylab dizel yoqilgʻisi iste’moli o‘sib, 32,4 million barrel/kunni tashkil etdi. U nafaqat yuk mashinalari va kemalarda, balki elektr stansiyalari va generatorlarda ham keng qo‘llaniladi. Neft sanoatining muhim mahsuloti bo‘lgan dizel yoqilg‘isi jahon iqtisodiyotida katta ahamiyat kasb etadi. I. Dizel yoqilg‘isining energetikaviy ahamiyati: Dizel yoqilg‘isi yuqori energiya sig‘imi va samaradorligi bilan ajralib turadi. Uning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat: a) Yuqori issiqlik ajratish qobiliyati: Dizel yoqilg‘isi 1 litrda ~35.8 MJ energiya beradi, bu benzinga nisbatan ko‘proqdir. b) Yuqori yoqilg‘i samaradorligi: Dizel dvigatellari energiyani 40-45% ga qadar samarali ishlata oladi, bu esa benzin dvigatellariga nisbatan ancha yuqori ko‘rsatkichdir. c) Ishlash muddatining uzoqligi: Dizel dvigatellari yuqori bosim va haroratga bardoshli bo‘lgani uchun uzoqroq xizmat qiladi [1,2]. https://inlibrary.uz 2 1 8 61-son_4-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali II. Dizel yoqilg‘isi ishlab chiqarish texnologiyasi: Dizel yoqilg‘isi neftni qayta ishlash jarayonida olinadi. Quyida dizel ishlab chiqarish zavodining texnologik sxemasi va bosqichlari keltirilgan: Dizel yoqilg‘isi ishlab chiqarish texnologik sxemasi: Ishlab chiqarish bosqichlari Atmosfera distillatsiyasi – Neftning dastlabki qizdirilishi va fraksiyalarga ajratilishi. Vakuum distillatsiyasi – Dizel fraksiyasini ajratib olish uchun yuqori bosim ostida distillatsiya amalga oshiriladi. Gidrokreking – Dizel yoqilg‘isidagi oltingugurt va boshqa zararli komponentlar tozalanadi. Soflash va filtrlash – Yoqilg‘i zarrachalardan tozalanib, yuqori sifatli dizel olinadi. III. Global talab va bozordagi holat: Dizel yoqilg‘isiga bo‘lgan talab so‘nggi yillarda keskin ortib bormoqda. Ayniqsa, yuk transporti, qishloq xo‘jaligi texnikasi va energetikada dizel yoqilg‘isi muhim rol o‘ynaydi. Dizel yoqilg‘isiga bo‘lgan talab ayniqsa Osiyo va Afrika mamlakatlarida tez o‘sib bormoqda [3,4,5]. Dizel yoqilg‘isining global iste’moli (millon barrel/kun) T/r Yil miqyosida Iste’mol (mln barrel/kun) 1. 2015 24,6 2. 2018 27,1 3. 2021 29,8 https://inlibrary.uz 2 1 9 61-son_4-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali 4. 2024 32,4 (prognoz) IV. Dizel yoqilg‘isining ekologik ta’siri va muqobil yechimlar Dizel yoqilg‘isi yuqori samaradorlikka ega bo‘lsa-da, atrof-muhitga zararli chiqindilar chiqaradi. Ayniqsa, azot oksidlari (NOx) va qattiq zarrachalar (PM) ekologik muammolarga sabab bo‘ladi. Ekologik muammolarni kamaytirish uchun texnologiyalar: DPF (Diesel Particulate Filter) – Dizel dvigatelidan chiqadigan qattiq zarrachalarni filtrlaydi. SCR (Selective Catalytic Reduction) – NOx chiqindilarini kamaytiradi. Bioyoqilg‘i qo‘shish – Atrof-muhitga zarar yetkazuvchi gazlarni kamaytirishga yordam beradi. V. Kelajakdagi istiqbollar va innovatsiyalar Bio-dizel – O‘simlik yog‘lari va hayvon yog‘laridan olinadigan ekologik toza muqobil yoqilg‘i. Suyultirilgan gaz (LNG) – Transport vositalari uchun dizelga muqobil energiya manbai. Elektr va gibrid texnologiyalar – Dizel dvigatellarini ekologik muqobillar bilan almashtirish imkoniyatlari kengaymoqda [6,7,8]. Xulosa Dizel yoqilg‘isi bugungi kunda energetika va transport sohasida muhim ahamiyatga ega. Texnologik yangiliklar va ekologik muqobillar dizel yoqilg‘isining samaradorligini oshirish va atrof-muhitga salbiy ta’sirini kamaytirish imkoniyatini yaratmoqda. Dizel yoqilg‘isiga bo‘lgan global talabning barqaror o‘sishi uning hali uzoq yillar muhim energiya manbai bo‘lib qolishini anglatadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Суербаев Х.А., Жубанов К.А., Шалмагамбетов К.М. Каталитические процессы в нефтеперерабатывающей промышленности. Учебное пособие. – Алматы: Казак университе