OILA MOHIYATI: NIKOH, MAS'ULIYAT VA DINIY KO'RINISHLAR

Аннотация

The family is the main social structure of society and plays an important role in human life. Family is important not only from a personal, but also from a social and religious point 726 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 of view. The formation of the family and the relationships between its members depend on various social, economic, and cultural factors. In Islam, family implies taking responsibility through marriage. Marriage determines the legal and religious relationship between two persons. Family and marriage influence the stability and development of society, form moral values, and play an important role in the upbringing of a new generation. Keywords: Family, marriage, society, social structure, religious perspective, responsibility, Quran, child-rearing, moral values, social norms, marriage in Islam, Sharia, stability, legal aspect, mutual respect, family members, mutual relations, self-awareness, family code, justice. Oila jamiyatning asosiy ijtimoiy tuzilmasi sifatida inson hayotida muhim o‘rin tutadi. Oila nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy va diniy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. U o‘zida ijtimoiy, psixologik va ma'naviy jihatlarni jamlaydi hamda odamlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning boshlang‘ich shaklini tashkil etadi. Oila qurish, o‘zaro hurmat va mas'uliyatni ta'minlash, jamiyatda barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, oila shakllanishi va uning a'zolari o‘rtasidagi munosabatlar turli ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va diniy omillarga bog‘liq bo‘lib, bu jarayonning shakllanishi va rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Oila, asosan, jamiyatning umumiy rivojlanishiga xizmat qilib, axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy me'yorlarni shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Diniy nuqtai nazardan, Islomda oila ikki shaxsning nikoh orqali mas'uliyatni o‘z zimmasiga olishini nazarda tutadi, bu esa o‘zaro hurmat va mehr-muhabbat asosida farzand tarbiyasini amalga oshirishni ta'minlaydi [1;104]. Qur'onda oila a'zolarining bir- biriga nisbatan hurmat va mas'uliyatlari aniq ko‘rsatilgan bo‘lib, bu oila mohiyatining jamiyatdagi barqarorlik va shaxsning ruhiy, ma'naviy ehtiyojlarini qondirishdagi ahamiyatini yanada kuchaytiradi. Keling oila, nikoh ularning mohiyati va qanday shakilanganligi hamda qadimda qanday nomlanganligi haqida mazmunan qisqacha to’htalib o’tsak. Oila so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, “ahl” so‘zidan kelib chiqadi va “oilaviy, oila a'zolariga oid” degan ma'noni anglatadi. Qur'onda oila a'zolarining bir-biriga nisbatan hurmat va mas'uliyatlari aniq ko‘rsatilgan. Misol uchun, "Rum" surasining 21-oyatida oila, er-xotin o‘rtasidagi munosabatlar haqida so‘z boradi: “Sizlarni o‘z juftlaringizdan bir-birini sevib, o‘zaro mehr bilan to‘ldirgan sifatida yaratdik.” Bu oyat oila mohiyatining nafaqat jamiyatdagi, balki shaxsning ruhiy va ma'naviy ehtiyojlarini qondirishdagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Nikoh o‘z navbatida, oila shakllanishining asosiy bosqichi bo‘lib, ikki shaxs o‘rtasidagi o‘zaro rozilik, qonuniy va diniy me'yorlarga asoslangan huquqiy munosabatdir. Nikoh o‘ziga xos ijtimoiy va diniy ahamiyatga ega bo‘lib, oila qurishning huquqiy va ma'naviy asoslarini belgilaydi [2;75]. 727 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 O‘zining lug‘aviy ma'nosida, nikoh so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, “bog‘lash” yoki “birlashtirish” degan ma'noni anglatadi. Nikoh ikki kishining bir-biriga o‘zaro mas'uliyatli bo‘lishi, qonuniy va diniy jihatdan o‘zaro huquq va majburiyatlarini belgilashni o‘z ichiga oladi. Diniy nuqtai nazardan, Islomda nikoh er-xotin o‘rtasidagi mas'uliyatlarni, huquqlarni va majburiyatlarni aniqlovchi shartnoma sifatida qaraladi. Qur'onda, nikoh o‘rtasidagi munosabatlar haqida ko‘plab oyatlar mavjud. Masalan, "Nisa" surasining 3-oyatida nikoh va uning adolatli muomalalariga doir talqinlar keltirilgan: “Ayollarni o‘zaro rozilik bilan o‘z hayotingizga olib kirishingiz, ularni hurmat qilishingiz kerak.” Bu oyat nikohda adolat, hurmat va o‘zaro mas'uliyatni ta'kidlaydi [3;45]. Oila va nikohning mohiyati jamiyatning barqarorligi va rivojlanishiga bevosita ta'sir qiladi. Oila - bu ijtimoiy me'yorlar va qadriyatlarni shakllantiruvchi asos bo‘lib, shaxsning jamiyatga to‘g‘ri moslashishiga yordam beradi. Shuningdek, oila yangi avlodni tarbiyalashning boshlang‘ich bosqichi sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Oila, o‘z a'zolari o‘rtasidagi munosabatlar orqali, jamiyatdagi axloqiy me'yorlarni va ijtimoiy qadriyatlarni shakllantiradi. Nikoh esa, oilaning huquqiy asosini tashkil etadi va oilaviy munosabatlarni normallashtiradi. Ijtimoiy va psixologik jihatdan, oila va nikoh munosabatlari shaxslarning o‘zaro ta’siri, o‘z-o‘zini anglash va rivojlanish jarayonlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Oila ijtimoiylashuvning boshlang‘ich manbai bo‘lib, uning a’zolari o‘rtasidagi munosabatlar shaxsiyatning shakllanishi va o‘zaro hurmatni ta’minlashda katta rol o‘ynaydi.