HARBIY SOTSIOLOGIYANING VUJUDGA KELISHI

Аннотация

this article, the emergence of "military sociology", the factors that led to it, research and results on military sociology, S.Stauffer's contributions to military sociology and the work "the American soldier", about the role of military sociology in society, are discussed.Military sociology is a specialized branch of sociology that studies the interactions between society and military institutions. This field began to develop at the end of the 19th and the beginning of the 20th century as military processes intensified in social life. Particularly during the periods of the First and Second World Wars, the role and influence of the military within society changed significantly, creating a need for in-depth study of the relationship between military and civilian institutions. In the modern era, military sociology examines the impact of military service on society, the social consequences of wars and military conflicts, and the social factors contributing to peace and security. Keywords: Military sociology, society, military institutions, militarization process, social consequences of war, civil society, military service, sociological analysis, First World War, Second World War, social systems, military ideology, conflict and society. Kirish. Sotsiologiya — jamiyat hayotining turli jabhalarini o‘rganuvchi fan sifatida rivojlanib kelmoqda. Harbiy sotsiologiya esa ushbu umumiy ilmiy sohaning bir tarmog‘i sifatida jamiyat va harbiy tizimlar o‘rtasidagi aloqalarni tahlil qiladi. Dunyoda harbiy sotsiologiyaning shakllanishi global urushlar, harbiy mojarolar va ularning ijtimoiy natijalari bilan bevosita bog‘liqdir. Asosiy qism Harbiy sotsiologiyaning shakllanishi. Harbiy sotsiologiyaning ilmiy sohaga kirib kelishi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida, jamiyatlarda harbiy kuchlarning ahamiyati oshgani bir davrda boshlangan. Bu davrda yirik davlatlar o‘z armiyalarini kuchaytirishga intilar, harbiy xizmat jamiyatda keng tarqalgan bo‘lib, harbiy mafkura siyosiy va ijtimoiy hayotning ajralmas qismiga aylangan edi. 704 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Birinchi jahon urushi (1914–1918) va Ikkinchi jahon urushi (1939–1945) davrida esa harbiy sotsiologik tadqiqotlar alohida ahamiyat kasb etdi. Urush faqat harbiy strategiyani emas, balki butun jamiyat tuzilmasini ham o‘zgartirdi. Ayollarning mehnat bozoriga kirishi, aholi migratsiyasi, mafkura va axloqiy qadriyatlarning o‘zgarishi kabi omillar harbiy sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishiga zamin yaratdi. 1940-yillar davomida AQSH armiyasida jiddiy sotsiologik tadqiqotlari o‘tkazildi. Ularga 1940-1950-yillarda AQSHning eng taniqli sotsiologlaridan biri, U.Ogbornning shogirdi S.Stauffer (1900-1960) boshchilik qilgan edi. Staufferni haqli ravishda harbiy sotsiologiya asoschisi debb hisoblash mumkin. Stauffer va taniqli ijtimoiy olimlar jamoasi P.Lazarsfeld, E.Gutman -Ikkinchi Jahon urushi paytida yarim milliondan ortiq amerikalik askarlarni irqiy integratsiyadan tortib ofitserlarning faoliyatigacha bo‘lganbarcha narsalarga munosabatini aniqlash uchun intervyular, ikki yuzdan ortiq anketalar va boshqa usullardan foydalangan holda so‘rov o‘tkazdilar. Ularning javoblari, deyarli har doim murakkab va ko‘pincha ziddiyatli bo‘lib, ularning jamiyati va asosiy guruhlari tomonidan belgilab qo‘yilgan va aniqlangan shaxslarni ochib beradi. Bundan tashqari, aynan Stouffer va uning hamkasblari “Amerikalik askar” (1949) asarini oʻrganish davomida “nisbiy mahrumlik” ning muhim sotsiologik kontseptsiyasini ishlab chiqdilar .Tadqiqot 4 jildda nashr etilgan-I jild, amerikalik askar: armiya hayoti davomida tuzatish-II jild, Amerika askari: jang va uning oqibatlari-III jild, Ommaviy aloqa bo‘yicha tajribalar-IV jild, O‘lchov va bashorat .Harbiy sotsiologiya bo‘yicha tadqiqotlar harbiy muassasaning ijtimoiy o‘lchovlarini va uning jamiyat bilan o‘zaro munosabatlarini yoritib beradigan keng ko‘lamli mavzular va tadqiqot yo‘nalishlarini o‘z ichiga oladi. Harbiy sotsiologiyadagi asosiy tadqiqotlardan ba'zilari quyidagilardaniborat  Fuqaro-harbiy munosabatlar: Tadqiqotchilar harbiy va fuqarolik sektorlari o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadilar, siyosatni ishlab chiqishda harbiy ta’sir, siyosatga harbiy aralashuvlarning ta’siri va harbiy ishlarda fuqarolik nazoratining rolikabi masalalarni o‘rganadilar  Jang va urush: Olimlar jangovar va urushning ijtimoiy dinamikasini, jumladan, mojaroning askarlarga psixologik ta’sirini jangovar vaziyatlarda harbiy qismlarning ijtimoiy tashkil etilishini, zo‘ravonlikning shaxslar va jamiyatlarga ta’sirini o‘rganadilar.  Harbiy madaniyat va oʻziga xoslik: Tadqiqotlar harbiy madaniyatni belgilaydigan qadriyatlar, eʼtiqodlar va meʼyorlarni, shuningdek, harbiy oʻziga xoslik harbiy xizmatchilarning xatti-harakatlari va tajribasini qanday shakllantirishini oʻrganadi. Tadqiqotchilar harbiy madaniyatning harbiy tashkilotlarda qanday uzatilishi va ichki singdirilishini o‘rganadilar. 705 NEW RENAISSA