O‘ZBEKISTONDA “IJRO ETISH HUQUQLARINI HIMOYA QILUVCHI JAMIYAT” (“PERFORMING RIGHT SOCIETY”) FAOLIYATINI JORIY QILISH: IMKONIYATLAR VA JARAYON

Аннотация

Mazkur maqolada Performing Right Society (PRS) tizimi va uning musiqa sanoatidagi o‘rni, litsenziya olish tartibi, to‘lov tizimi hamda daromadlarni adolatli taqsimlash jarayonlari yoritilgan. PRS — musiqa ijrochilari va kompozitorlarining ijro huquqlarini himoya qilish va ularga adolatli to‘lovlar taqdim etish orqali musiqiy sanoatni tartibga solish maqsadida faoliyat yuritadi. Maqolada PRS tizimi qanday ishlashi, litsenziya olish va to‘lov tizimi qanday amalga oshirilishi, shuningdek, daromadlarni taqsimlashda shaffoflik va adolatni ta'minlash tamoyillari keng yoritilgan. Shuningdek, maqolada PRS tizimining xalqaro tajribasi va uning huquqiy tizimdagi o‘rni haqida ham ma'lumot berilgan. O‘zbekistonda PRS tizimini joriy qilish bo‘yicha zarur huquqiy tamoyillar va imkoniyatlar ham ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: Performing Right Society (PRS), litsenziya olish tartibi, Musiqa huquqlari, ijro etish huquqi, to‘lov tizimi, xalqaro musiqa jamiyatlari, PRS tizimi O‘zbekistonda. Ijro etish huquqlarini himoya qiluvchi jamiyati (“Performing Right Society’) — bu musiqiy asarlarning ijro etilishidan yoki translyatsiya qilishdan olingan daromadlarni musiqiy asarlarning mualliflari, kompozitorlar, yozuvchilar va ijrochilarga taqsimlash bilan shug‘ullanadigan tashkilotdir. Boshqacha qilib aytganda, PRS, musiqa sanoatini tartibga solish va musiqiy huquqlarni himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Performing Right Society (PRS) 1914-yilda Buyuk Britaniyada tashkil etilgan. Tashkilotning asosiy maqsadi, musiqa asarlarining ijro etilishidan yoki ommaviy ravishda eshittirishdan olingan daromadlarni adolatli tarzda taqsimlash edi. PRS dastlab faqatgina musiqa ijrochilari va kompozitorlarning huquqlarini himoya qilish uchun tuzilgan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan u dunyoning turli burchaklarida o‘z faoliyatini kengaytirdi. Bugungi kunda PRS kabi tashkilotlar, asarlarni ijro etish yoki translyatsiya qilish orqali olingan daromadlarni musiqa sanoatidagi ijodkorlar va ularning vakillariga qaytarish vazifasini bajaradi. Agar O‘zbekistonda PRS yoki unga o‘xshash tizimni joriy qilishni xohlasak, bu jarayon yuridik, iqtisodiy, tashkiliy va xalqaro hamkorlikni talab qiladi. Quyida O‘zbekistonda PRS faoliyatini joriy qilish bo‘yicha zarur qadamlar va imkoniyatlar keltirilgan. Birinchi navbatda, mualliflik huquqlarini himoya qilish tizimini yaratish zarur. O‘zbekistonda PRS tizimini joriy qilishdan oldin, mualliflik huquqlarini himoya qilish bo‘yicha mustahkam yuridik baza yaratish zarur. Hozirgi kunda O‘zbekistonda mualliflik huquqlari himoyasi uchun qonunlar mavjud bo‘lsa-da, musiqa sanoatini tartibga soluvchi tizimlar yetishmayapti.Mualliflik huquqlari va ijro etish huquqlarini himoya qilish uchun qonunlar va normativ hujjatlar rivojlantirilishi kerak. Musiqa asarlarini ro‘yxatga olish, ijro etish va translyatsiya qilish huquqlarini aniqlash bo‘yicha aniq reglamentlar yaratish lozim. Bu jarayon musiqiy sanoatning faoliyati va ijrochilarning huquqlarini himoya qilishda asosiy omil bo‘ladi. 94 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Ikkinchidan, musiqa asarlarini ijro etish uchun litsenziya berish tizimi ishlab chiqilishi kerak. Bu tizim, masalan, restoranlar, kinoteatrlar, radio va televideniya kanallari, onlayn oqim platformalari (Spotify, YouTube va h.k.) kabi tashkilotlarga musiqa asarlarini ishlatish uchun huquq beradi. Litsenziyalar to‘g‘ri va shaffof tarzda taqsimlanishi zarur. Uchinchidan, Xalqaro hamkorlikni yo‘lga qo‘yish masalalari hisoblanadi.PRS tizimi xalqaro hamkorlikni o‘rnatgan va o‘zgacha davlatlarda musiqa asarlarini ijro etish huquqlarini boshqarishning samarali modelini taqdim etadi. O‘zbekistonda PRSni yaratishda xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik zarur.O‘zbekistonda PRS tizimi faoliyatini yo‘lga qo‘yish uchun, mintaqaviy va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik zarur. Bunga CIS (Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi) davlatlaridagi musiqa huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlar (masalan, RAO — Rusiya Ijrochilarining Huquqlarini Himoya Qilish Jamiyati) bilan hamkorlik qilish, PRS tizimining ishini boshqarish va hamkorlikda ishlash kiritilishi mumkin.O‘zbekistonda PRS tizimi uchun xalqaro litsenziya va to‘lov tizimlarini ishlab chiqish zarur. Bu, masalan, PRS kabi tashkilotlar bilan xalqaro hamkorlik orqali O‘zbekistondagi musiqa ijrochilari va kompozitorlariga olingan daromadlarni adolatli taqsimlash imkonini beradi. To‘rtinchidan, “Ijro etish huquqlarini himoya qiluvchi jamiyat”ini O‘zbekistonda PRS kabi tashkilotni joriy qilish uchun avvalo, mahalliy tashkilotni yaratish lozim. Bu tashkilot musiqiy huquqlarni boshqarish, asarlarni ro‘yxatga olish va daromadlarni taqsimlashda asosiy rol o‘ynaydi.Litsenziya olish tartibi, to‘lov tizimi va daromadlarni adolatli taqsimlash — Performing Right Society (PRS) va uning faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladigan asosiy jarayonlardir. Ushbu jarayonlar musiqa sanoatidagi huquqlarni himoya qilish va ijodkorlar u