“HELIANTHUS ANNUUS L. (MOYLI KUNGABOQAR O„SIMLIGI) TURIGA MANSUB GEOGRAFIK UZOQ NAMUNALAR DURAGAYLARINI DASTLABKI TAHLILI”

Аннотация

Mazkur maqolada Helianthus annuus L. (moyli kungaboqar) turiga mansub geografik jihatdan uzoq hududlardan olingan namunalar asosida yaratilgan duragaylarning dastlabki fenologik, morfologik, agronomik va molekulyar tahlillari yoritilgan. O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida ayrim duragaylarda erta pishish, yuqori hosildorlik (3,2 t/ga gacha), yog‘ miqdorining ko‘pligi (49% gacha) va kasalliklarga chidamlilik kabi ustunliklar aniqlangan. Geografik xilma-xillikdan samarali foydalanish kungaboqar seleksiyasida genetik resurslarni boyitish va zamonaviy talabga javob beruvchi navlarni yaratishda muhim omil ekanligi isbotlangan. Kalit so‘zlar: Helianthus annuus L., geografik uzoq manbalar, duragaylar, hosildorlik, yog‘ miqdori, molekulyar markerlar, seleksiya, genetik xilma-xillik. Moyli kungaboqar (Helianthus annuus L.) dunyodagi eng muhim qishloq xo„jalik ekinlaridan biri sanaladi. Mazkur o„simlikdan olinadigan moy oziqovqat sanoatida, hayvonlar uchun ozuqa ishlab chiqarishda hamda texnik maqsadlarda keng qo„llanilishi sababli iqtisodiy ahamiyati yildan-yilga oshib bormoqda [1;2]. FAO (2021) statistik ma‟lumotlariga ko„ra, jahon bo„yicha moyli kungaboqar ekin maydonlari 29 million gektarga, yalpi hosili esa 51–52 million tonna atrofida qayd etilgan [3]. O„rtacha dunyo bo„yicha hosildorlik 1,8– 2,2 t/ga oralig„ida bo„lib, ayrim intensiv texnologiyalar qo„llanadigan hududlarda bu ko„rsatkich 3,0–3,2 t/ga ga yetishi mumkin [4;5].Bunday katta hajmdagi ishlab chiqarishga qaramasdan, so„nggi yillarda iqlim o„zgarishlari, kasallik va zararkunandalarning yangi populyatsiyalari paydo bo„lishi, tuproq unumdorligining pasayishi kabi omillar moyli kungaboqar ishlab chiqarishida jiddiy muammolar tug„dirmoqda [6]. Shuning uchun yangi, hosildor va turli stress omillarga chidamli navlar va duragaylarni yaratish agrar siyosatning ustuvor yo„nalishlaridan biri hisoblanadi [7].Yangi genotiplarni yaratishda geografik uzoq manbalardan olingan namunalar genetik xilma-xillikni kengaytirishning muhim omili bo„lib xizmat qiladi. Bunday manbalar asosida tuzilgan duragaylar kasallik va zararkunandalar tahdidiga, shu bilan birga, iqlim o„zgarishlarining salbiy ta‟siriga qarshi yaxshiroq moslashish qobiliyatini namoyon etishi mumkin [8]. Xususan, Shimoliy Amerika, Janubiy Yevropa, Xitoy, 44 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Rossiya, Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq mintaqalaridan olingan yovvoyi va yarim-yovvoyi namunalar gullash fenologiyasi, ildiz tizimining chuqurligi, barg morfologiyasi kabi ko„plab xususiyatlarda aniq farqlarga ega ekanligi qayd qilingan [9;10].Mazkur tezisda Helianthus annuus L. turiga mansub geografik uzoq (bir-biridan uzoq hududlardan olingan) genetik manbalar asosida tuzilgan duragaylarning dastlabki agronomik, morfologik va molekulyar ko„rsatkichlari tahlil qilinadi. Ushbu ish amaliy seleksiya jarayonida innovatsion yondashuvlarni rivojlantirish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish nuqtayi nazaridan katta ahamiyatga ega. Asosiy qism 1. Geografik uzoq manbalar va ularning roli-Geografik uzoq manbalardan foydalanish moyli kungaboqar seleksiyasida genetik xilma-xillikni kengaytirish, hosildorlik va sifati yuqori bo„lgan navlar yaratish imkonini beradi [11]. Turli iqlim mintaqalarida shakllangan yovvoyi va madaniylashgan populyatsiyalar ekotiplararo farqlarni saqlab qolgan bo„lib, bu farqlar kasalliklarga chidamlilik (masalan, Verticillium yoki Phomopsis qo„ziqorinlariga nisbatan), zararkunandalarga tolerantsiya hamda qurg„oqchilikka moslashuv bo„yicha tahlil qilishda muhim axborot manbai hisoblanadi [12]. Turli tadqiqotlar natijasida geografik uzoq populyatsiyalar genofondi RAPD, SSR va SNP kabi molekulyar markerlar bo„yicha 15–25% yuqoriroq polimorfizm ko„rsatganligi ma‟lum qilinmoqda [13]. 2. Duragaylarni yaratishning ilmiy-uslubiy asoslari Gibridologik usullar: Genetik manbalar o„rtasida vastalik (o„zaro “qancha uzoq bo„lsa, shuncha yaxshi” prinsipi bo„yicha) ta‟sirini o„rganish. Bu bilan heterozis effektini kuchaytirish nazarda tutiladi [14]. Molekulyar markerlardan foydalanish: Keng qamrovli genotipik baholash orqali parental chiziqlar tanlab olinadi. Kasallikka va stress omillarga chidamli turli izogen chiziqlarni gibridlashtirish maqsadga muvofiq ekani tavsiya etiladi. Molekulyar markerlar bo„yicha erta seleksiya duragay yaratish siklini 25–30% ga qisqartiradi [15]. Ekologik sinovlar: Geografik uzoq duragaylar tajriba stansiyalarida, turli agroiqlim sharoitlarida sinovdan o„tkazilib, fenotipik moslashuv xususiyatlari baholanadi. Shu tariqa har bir genotipning optimal ekish muddatlari, ozuqa moddalari balansi va sug„orish me‟yori bo„yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi [5;8]. Dastlabki tahlil natijalari Fenologik kuzatuvlar: Geografik uzoq genetik manbalar asosida tuzilgan 15 ta chiziq (har bir chiziq bo„yicha 8 tadan) duragaylarining gullash davri 72 kundan 86 kungacha o„zgaruvchanlikni 45 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCE