TIJORAT BANKLARINING KREDIT SIYOSATINI TAKOMILLASHTIRISH.

Аннотация

This thesis covers the theoretical and practical aspects of improving the credit policy of commercial banks. It analyzes current issues related to the effective allocation of credit resources by banks, credit risk management, customer assessment and improving the quality of the credit portfolio. It also indicates priority areas for improving credit policy based on international practice. It is emphasized that the introduction of digitalization processes, the use of credit scoring systems and automatic risk analysis methods serve as an important factor in increasing the stability of banks. Based on the results of the study, practical recommendations for commercial banks have been developed. Keywords: Commercial bank, credit policy, credit portfolio, credit risks, risk management, digitalization, credit scoring, banking activities, financial stability, international standards, Basel III, customer segmentation, lending practices, banking supervision, financial services. Asosiy qism Zamonaviy bank tizimi iqtisodiyotning yuragi hisoblanadi. Ayniqsa, tijorat banklarining kredit siyosati – bu nafaqat bankning ichki boshqaruvi, balki butun 5 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference mamlakat moliyaviy barqarorligining muhim asosi sanaladi. Chunki aynan kredit siyosati orqali banklar o‘z mablag‘larini joylashtiradi, real sektorni moliyalashtiradi va foyda oladi. Kredit siyosati bankning mijozlar bilan qanday ishlashi, qaysi yo‘nalishlarda kredit ajratilishi, qanday kafolatlar talab qilinishi, risklar qanday baholanishi kabi masalalarni belgilab beradi. Afsuski, ko‘plab banklarda ushbu siyosat an’anaviy usullar bilan olib boriladi: qarorlar subyektiv asosda qabul qilinadi, hujjatlar qog‘oz shaklida yuritiladi, risklar yetarlicha tahlil qilinmaydi. Bunday yondashuv esa bugungi raqamli iqtisodiyot talablariga javob bermaydi. Tijorat banklarining kredit siyosatini takomillashtirish uchun eng avvalo, avtomatlashtirish va raqamlashtirish darajasini oshirish zarur. Masalan, kredit skoring tizimlari orqali mijozlarning to‘lov qobiliyati tez va aniq baholanadi. Big Data texnologiyalari esa mijozlarning moliyaviy xatti-harakatlarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Bu esa insoniy xatolik va korrupsiya xavfini kamaytiradi. Shuningdek, kredit portfelini diversifikatsiyalash – banklar uchun asosiy vazifalardan biridir. Ya’ni, kreditlar faqat yirik korxonalarga emas, balki kichik va o‘rta biznes subyektlariga, innovatsion startap loyihalarga ham yo‘naltirilishi kerak. Bu nafaqat bank risklarini kamaytiradi, balki mamlakatda tadbirkorlik rivojiga ham xizmat qiladi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, muvaffaqiyatli banklar kredit siyosatini doimiy ravishda yangilab boradi. Masalan, AQSh va Yevropa banklarida risklarni boshqarishning aniq mexanizmlari mavjud: har bir kredit oldidan tahlil, kafolat va monitoring bosqichlari qat’iy tartibda amalga oshiriladi. Bunday yondashuvni O‘zbekiston banklarida ham keng joriy etish maqsadga muvofiq. Banklar, shuningdek, kredit olish shartlarini soddalashtirishi, ayniqsa, yosh tadbirkorlar, fermerlar va innovatsion loyiha tashabbuskorlari uchun yengilliklar yaratishi zarur. Bu orqali banklar aholining ishonchini qozonadi va mijoz bazasini kengaytiradi. Tijorat banklarining kredit siyosati mamlakat iqtisodiyoti barqarorligi va moliyaviy tizim samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Bugungi kunda banklar kredit resurslarini ajratishda yangi texnologiyalardan foydalanib, raqobatbardosh bo‘lishga intilmoqda. Buning yaqqol dalili sifatida statistik ma’lumotlar asosida olib borilgan tahlillarni keltirish mumkin. 2024-yil yakuniga kelib, O‘zbekiston tijorat banklarining umumiy kredit portfeli hajmi 400 trillion so‘mdan oshdi, bu esa 2023-yilga nisbatan 15 foizga o‘sishni anglatadi. Ushbu ko‘rsatkich banklar faol kredit siyosatini 6 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference yuritayotganini ko‘rsatadi, biroq sifat jihatidan ham ijobiy o‘zgarishlarga ehtiyoj mavjud. Kredit portfelining sohaga qarab taqsimlanishiga e’tibor qaratilsa, 35% ishlab chiqarish, 25% savdo va xizmat ko‘rsatish, 20% qishloq xo‘jaligi, 15% iste’mol kreditlari va 5% boshqa sohalarga to‘g‘ri kelmoqda. Bu raqamlar sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarining ustuvorligini ko‘rsatadi, biroq diversifikatsiyani kengaytirish orqali kredit risklarini kamaytirish imkoniyati mavjud. Kredit portfeli sifati ham banklar faoliyatining muhim ko‘rsatkichidir. 2024- yil holatiga ko‘ra: 85% kreditlar – standart; 10% – substandart; 5% – umidsiz debitorlik (NPL) sifatida baholangan. Bu degani, hali ham kredit siyosatida risklarni boshqarish mexanizmlarini kuchaytirishga ehtiyoj mavjud. Shu jihatdan, kredit skoring tizimlarining joriy etilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. 2024-yilda tijorat banklarining 70% avtomatlashtirilgan skoring tizimlarini faol qo‘llay boshladi. Bu esa qarorlarni tez va aniq qabul qilishga xizmat qilmoqd