ZAMONAVIY O'ZBEK HIKOYACHILIGIDA MARKERLARNING QO'LLANILISHI

Аннотация

Ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek hikoyachiligida markerlarning qo‘llanilishiga urg‘u beriladi. Matnda uchraydigan mantiqiy, badiiy va diskursiv markerlar hikoyaning semantik hamda kompozitsion yaxlitligini ta’minlab, o‘quvchining asar voqealarini idrok etish jarayonini osonlashtirishi ta’kidlanadi. Yozuvchining ijodiy mahorati, madaniy va milliy qadriyatlar, texnogen dunyo bilan bog‘liq mavzular hikoyachilikda markerlarga xos turli ko‘rinishlarning shakllanishiga sabab bo‘ladi. Maqolada markerlar hikoyaning ruhiy, voqelikni aks ettiruvchi va ijodiy-tanqidiy jihatlarini chuqurroq yoritishga xizmat qilishi qayd etiladi. Kalit so‘zlar: zamonaviy o‘zbek hikoyachiligi, markerlar, nutqiy belgi, diskursiv ko‘rsatkich, kompozitsion yaxlitlik, badiiy tasvir, semantik birikma, milliy kolorit, ijodiy mahorat. Zamonaviy o‘zbek hikoyachiligi ijodiy jarayonning eng sermahsul va serqirra ko‘rinishlaridan biri sifatida adabiyot maydonida alohida ahamiyat kasb etib kelmoqda. Adabiyotshunoslar o‘zbek hikoyachiligini shakllantiruvchi tamoyillarni aniqlash, uning poetikasi va uslubiy xususiyatlarini izohlash, shuningdek, matnning ichki tuzilishi hamda kompozitsion qurilishini tadqiq etish orqali janrning bugungi rivojlanish tendensiyalarini oydinlashtirishga harakat qilmoqdalar. Shu jarayonda hikoya matnida kuzatiladigan turli lingvopoetik omillar, xususan, markerlarning qo‘llanilishiga e’tibor ortib bormoqda. Zero, markerlar hikoyaning o‘quvchi tomonidan idrok etilishiga ijobiy ta’sir o‘tkazishi, uning obrazlar tizimini va syujet chiziqlarini mustahkamlashi, adibning badiiy niyatini yaxshiroq anglatishi, matnning silliq, ravon qabul qilinishini ta’minlashi bilan ajralib turadi. Markerlar – bu nutqiy va uslubiy belgilar bo‘lib, ular hikoya strukturasida muhim yo‘naltiruvchi vazifani bajaradi. Zamonaviy o‘zbek hikoyachiligida markerlar bir necha ko‘rinishda namoyon bo‘lishi mumkin. Avvalo, matnning mantiqiy oqimini boshqaruvchi vositalar e’tiborni jalb etadi. Masalan, “demak”, “shunday qilib”, “biroq”, “ammo”, “ayni paytda” kabi birikmalar syujetdagi tasvir chiziqlarini o‘zaro bog‘lab, hikoyaning ma’no butunligini saqlab qolishga xizmat qiladi. Shuningdek, bunday bog‘lovchi markerlar matnning kompozitsion bo‘linmalarini oson ajratish, 82 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference o‘quvchiga syujetdagi burilishlar va xulosa chiqarish jarayonlarida yordam berish vazifasini ham bajaradi. Hikoya matnida, ayniqsa, retrospektiv, ya’ni o‘tmishga qaytiladigan yoki kelajak tasavvurlari bilan boyitiladigan sahnalarda, bunday ko‘rsatkichlar hikoyaning rivojlanish yo‘lini aniqroq belgilab beradi. Badiiy markerlar sifatida e’tirof etiladigan yana bir tur – personajlarning idrokini aks ettiruvchi nutqiy xususiyatlardir. Hikoya qahramonining xulq- atvorini, ichki monologi yoki dialoglari orqali ifodalashda, ko‘pincha, so‘zlovchi shaxsning nutq uslubi, ohangi, atamalar tanlovi, hissiy ifodasi ham marker vazifasini o‘taydi. Misol uchun, qahramonning hissiy kechinmalarini aks ettirishda “bot-bot”, “ishonib bo‘lmaydigan darajada”, “nahotki” kabi ifodalar uning ruhiy holatini belgilab turuvchi semantik markerlardir. Ushbu markerlar o‘quvchiga mazkur personajning hissiy spektrini aniqroq tusmol qilish, uning voqealarga bo‘lgan munosabatini chuqurroq tushunish imkonini yaratadi. Shuningdek, matndagi dialektizmlar, shevaviy so‘zlar yoki zamonaviy jargonlardan foydalanish ham muayyan personajning ijtimoiy maqomi, madaniy muhitini ifodalovchi marker sifatida namoyon bo‘ladi. Zamonaviy o‘zbek hikoyachilarining ijodida hikoyaga xos poetik markerlar ham alohida o‘rin tutadi. Masalan, muallifning tasvirlarida takrorlov, tavsiflov, ohangdor so‘zlar yoki badiiy tasvir vositalaridan foydalanish hikoyaga xos uslubiy uyg‘unlikni ta’minlaydi. Ayrim adiblar, xususan, realistik yo‘nalishda ijod qiluvchi yozuvchilar, tasvirni soddalashtirgan holda ham, badiiy ifadani kuchaytiruvchi suretli so‘zlarni kiritish orqali obrazlar, voqealar va joylarni muayyan “yoritish” va “ranglash”ga intiladilar. Bunda allegorik yoki metaforik iboralar ham muhim marker vazifasini bajaradi, chunki ular orqali adib ma’lum bir mavzu yoki g‘oyani yanada chuqurroq ochib berishga muvaffaq bo‘ladi. Markerlarga mansub bo‘lgan bunday ifodalar hikoyaning badiiy ta’sirchanligini oshiradi, o‘quvchini ko‘proq o‘ylashga, his qilishga va matn bilan hamnafas bo‘lishga chorlaydi. Zamonaviy o‘zbek hikoyachiligi muxolifatlilik tamoyilidan ham foydalangan holda, matnning turli nuqtalarida kutilmagan obrazlar yoki g‘oya burilishlarini yaratishga urinadi. Bunda keskin qarama-qarshilik yoki paradoksal holatlarning kiritilishi ham marker bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, birin-ketin shu paytgacha tasvirlangan voqealarni butunlay boshqa nuqtai nazardan ko‘rsatish, yoki ohirida kutilmagan xulosa berish orqali yozuvchi o‘quvchining e’tiborini o‘tkirlashtiradi. Bunday yakun yoki o‘rtadagi o‘tishlar hikoyaning umumiy anglash jarayoniga barqaror ta’sir ko‘rsatadi, c