INKLYUZIV TA’LIM SHAROITIDA ESHITISHDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARNI O‘QITISH VA TARBIYALASH

Аннотация

Maqolada inklyuziv ta`lim o`zi nima uning mohiyati. Eshitish nuqsonlarining kelib chiqish sabablari, eshitishning patalogik buzilishlari. Kar bolalarni o`qitish va tarbiyalash jarayoni. Kar va zaif eshituvchilarning nutqini rivojlantirish xususiyatlari va oiladagi kar bolalarni tarbiyalash jarayoni haqida so`z boradi. Kalit so`zlar: Inkulyiziv, ototoksik, toksoplazma, karlik, nevrit, o`tkir otit, egosentrizim, antibiotiklar, korreksiyalash, aspirin, eshitish analizatori, surdopedagog, Butunjahon karlar federatsiyasi, integratsiyalashgan. Yurtimizda olib borilayotgan ta`lim islohotlar doirasida yosh avlodga yanada keng imkoniyatlar bugungi kunda yaratilmoqda. Inkluyiziv ta`limni rivojlantirish maqsadida viloyat, shahar va tumanlarda maktablar va maktabgacha ta`lim muassasalari ochilmoqda. Eshitishida nuqsoni bo`lgan bolalarni pedagogik tomondan o`qitish va kasallikni korreksiyalash bilinmaydigan holatga keltirish maqsadida keng ko`lamli chora tadbirlarni ko`rmoqdamiz. Eshitish funksiyasining buzilishi eshitish analizatorining shikastlanishi natijasida yuzaga keladi. Eshitish qobilyatining pasayib ketishi karlik va zaif eshituvchanlik nuqsonlarini kelib chiqadi. Karlik sabablarining ikki guruhi mavjud bo`lib tug`ma va orttirilgan. 1Bolalardagi harakat buzilishlari o`z-o`ziga xizmat ko`rsatish malakalarini egallashini murakkabligi, ularni atrofdagi kattalarga qaram qilib qo`yadi. Bu ularda passivlikni, tashshabbus ko`rsatmaslikni shakillantirib, motivatsion va irodaviy sohani buzilishiga olib keladi. Tug`ma karlik - homiladorlik davrida travmalar; - ototoksik dorilarni qabul qiluvchi ona ( antibiotiklar, xinin hosilalari, furosemid, aspirin); - onaning og`ir allergiyasi; - forsepsni qo`llashda travmatik miya shikastlanishi; - qandli diabet; - homila va ona qonining Rh omili to`g`ri kelmasligi; 34 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference - homiladorlikning dastlabki uch oyligida onaning yuqumli kasalliklar bilan; chalinishi: qizilcha, gripp, sil, gerpes, suvchechak, toksoplazmoz; - yangi tug`ilgan chaqaloqda intensiv terapiyani amalga oshirish: kislorod rejimini buzish yoki 5 kundan ortiq muddatdan oshib ketgan o`pkani sun`iy shamollatish; Orttirilgan karlik - o`tkir otit, ya`ni yallig`lanish, o`rta quloqning yallig`lanishi, bunda to`plangan yiring eshitish suyaklarini yo`q qiladi yoki quloq pardasini teshadi. - Yuqumli kasalliklar: meningit, qizamiq, gripp, parotit, bular infiksiyalanadi va yallig`lanadi, keyin esa ichki quloqdagi eshitish analizatorlariga ta`sir qiladi. - Bola tomonidan ototoksik pereparatlarni qabul qilish: antibiotiklar, xinin va uning hosilalari, aspirin, kabi dorilar eshitish analizatorining tovush qabul qiluvchi qismlariga toksik ta`sir ko`rsatadi. - Nevrit – qon aylanishining zaiflashuvi tufayli eshitish nervining yoshga bog`liq o`limi, bu asab hujayralarining oziqlanishida yetishmovchilikka olib keladi. Inkluyiziv talim – barcha o`quvchilar uchun maxsus ta`lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning farqliligini inobatga olgan holda ta`lim muassasalarida ilm olishda teng huquqlikni ta`minlashdir. Bolalarning qobilyatlaridan qat`i nazar ularning barchasia sifatli ta`lim taqdim etilishi kerak. 2Amerikalik olimlarning fikriga ko`ra ijtimoiy yetuklik shkalasiga ko`ra, kar o`quvchilar eshitadigan tengdoshlaridan orqada qolishadi: 15 yoshgacha, farq 10 %, 15 yoshda – 18 %, 17 yoshda – 20 %, 19 yoshda – 24 %. Asosan xorijiy kar - psixologlar tomonidan faol olib boriladigan karlarning shaxsiy xuxusiyatlarini o`rganish uchun juda ziddiyatli rasm beradi. Professor X.Lyn ta`kidlaganidek, “ xususiyatlar… ko`pincha bir- biriga zid keladi. Masalan, karlar “itoatkor “ va “tajovuzkor”, “ shubhali” va shu bilan birga ishonchli, uyatchan. Bir narsa aniq: agar dunyoga ishonchsizlik, tajovuzkorlik, egosentrizm, implulsivlik, qattiqqo`llik, qayd etilsa, bular T.G.Bogdanovning so`zlariga ko`ra, karlar uchun kurashish strategiyalarining maxsus turlari, sog`lom va psixopatologik reaksiya emas. Eshitishida nuqsoni bo`lgan bilan ishlash juda ma`suliyatli va puxta yondashuvni talab qiladigan jarayon. Har bir bolani eshitish darajasi turlicha bo`ladi: to`liq kar yoki qisman eshitish qobilyatiga ga bolalar.Hamda bolaning eshitish apparati yoki koxlear implantdan foydalanish darajasini aniqlash kerak. Og`zaki nutq, imo-ishora tili yoki ikkalasining kombinatsiyasini tushinish kerak. 35 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Shuningdek nutqni rivojlantirish va shakillantirish. Logoped va surdopedagog yordamida bolaning tovushlarini to`g`ri talaffuz qilishini o`rgatish, tasvir va vizual vositalardan foydalanib, so`z boyligini oshirish. Bola bilan tez-tez aloqada bo`lish va muloqotga undash. Eshitish nuqsoni turlari: 1. Yengil (26-40 db)- Ba`zi tovushlarni eshita oladi, lekin past ovozlarni farqlash qiyin. 2. O`rtacha (41-70 dB)- Odatdagi nutqni eshitishda qiyinchiliklar bor, baland ovozlar bilan idrok qilishi mumkin. 3. Og`ir (41-90)- Faq