N.TURGENEV "MUMU" ASARINING O'ZBEK TILIDAGI TARJIMASIDA GRAMMATIK VOSITALARNING QO'LLANILISHI

Аннотация

В данной статье анализируется использование грамматических средств при переводе произведения Ивана Тургенева «Муму» на узбекский язык. Рассматривается, как временные формы глаголов, различные грамматические конструкции и синтаксические построения адаптированы для узбекского языка, а также проблемы, возникающие в процессе перевода. Исследуются различия в грамматических системах русского и узбекского языков, а также стилистические и семантические особенности перевода. Статья может быть полезна для переводчиков, лингвистов и тех, кто занимается анализом художественных произведений. Ключевые слова : Муму, узбекский язык, перевод, грамматические средства, времена глаголов, синтаксис, лингвистика, переводоведение, стилистический анализ, литературное произведение. Annotation: This article analyzes the use of grammatical tools in the translation of Ivan Turgenev's "Mumu" into Uzbek. It examines how verb tenses, various grammatical forms, and syntactic constructions are adapted to the Uzbek language, as well as the linguistic issues that arise in the translation process. The study explores 338 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 the differences between the grammatical systems of Russian and Uzbek, as well as the stylistic and semantic features of the translation. This article may be useful for translators, linguists, and those analyzing literary works. Keywords : Mumu, Uzbek language, translation, grammatical tools, verb tenses, syntax, linguistics, translation studies, stylistic analysis, literary work. Tarjimashunoslikda grammatik vositalarning to‘g‘ri va adekvat tarzda uzatilishi tarjima sifatini belgilovchi muhim omillardandir. Xususan, badiiy tarjimada nafaqat matn mazmuni, balki muallif uslubi, grammatik qurilma, fe’l zamonlari, gap tuzilishi va modal ifodalar ham asliyat ruhiga mos ravishda o‘z ifodasini topishi zarur.Ivan Turgenevning "Mumu" asari rus adabiyotida yuksak badiiylik va psixologik chuqurlik namunasi sifatida tan olingan bo‘lib, unda tilning oddiyligi, tabiiyligi va chuqur ifoda vositalari o‘zaro uyg‘unlashgan. Asarda ishlatilgan grammatik vositalar, xususan fe’l zamonlari, ifodalovchi modal konstruktsiyalar va sintaktik qurilmalar qahramonlarning ichki kechinmalari va ijtimoiy muhit tasviriga xizmat qiladi.Ushbu maqolada "Mumu" asaridagi asosiy grammatik vositalarning o‘zbek tiliga tarjima jarayonidagi xususiyatlari, o‘zgarishlari va moslashtirish usullari ilmiy tahlil qilinadi. Tadqiqot maqsadi — grammatik strukturalarning adekvat yoki moslashtirilgan tarzda tarjima qilinishini o‘rganish va bu jarayonda yuzaga keladigan muammolarni aniqlashdan iborat. Fe’l zamonlarining tarjimada uzatilishi Asarda asosiy voqealar o‘tgan zamonda tasvirlangan bo‘lib, rus tilidagi "прошедшее время" (o‘tgan zamon) shakllari o‘zbek tilida o‘tgan zamon shakllari ("-di", "-gan") bilan ifoda etilgan. Masalan: Ruscha: "Герасим подошёл к реке..." O‘zbekcha tarjima: "Gerasim daryoga yaqinlashdi..." Bu yerda zamon va harakatning davomiyligi muvofiq tarzda uzatilgan. Fe’l zamon shakllarining adekvatligi asarning umumiy psixologik ohangini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Modal vositalarning tarjimadagi ifodasi Asarda modal ma’nolar ("xohish", "majburiyat", "imkoniyat") ko‘plab fe’l shakllari va konstruktsiyalarda ifoda etilgan. Ularning o‘zbek tiliga tarjimasida bevosita ekvivalentlar ishlatilgan: 339 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 Ruscha: "Он должен был уйти." O‘zbekcha tarjima: "U ketishga majbur edi." Modal konstruktsiyalar ko‘pincha "kerak", "majbur", "mantiqan lozim" kabi o‘zbekcha ifodalar orqali uzatiladi. Sintaktik strukturalarning tarjimadagi moslashuvi Turgenev o‘z asarida murakkab gaplarni (murakkab bog‘lovchisiz va bog‘lovchi yordamidagi gaplarni) keng qo‘llaydi. Tarjimada esa bu murakkablik darajasi biroz soddalashtirilgan: Ruscha: "Он вздохнул, посмотрел вокруг и молча пошёл домой." O‘zbekcha tarjima: "U chuqur xo‘rsindi, atrofiga nazar soldi va jim holda uyiga qaytdi." Murakkab gaplar o‘zbek tilida ham o‘zaro uzviylik saqlangan holda tarjima qilingan, biroq ba’zan so‘z tartibi va tuzilishi o‘zbek sintaksis talablariga moslashtirilgan. Emotsional va stilistik vositalarning tarjimasi Turgenev asaridagi ifoda vositalari (ta’kidlash, takrorlash, ritmik pauzalar) o‘zbek tarjimasida ham imkon qadar saqlab qolinadi. Biroq, ba’zi hollarda tarjimon (asosan uslubiy moslik uchun) ushbu vositalarni qisqartirgan yoki o‘zbek tilining o‘ziga xos stilistik vositalari bilan almashtirgan. Tarjimada grammatik moslashuv va uning turlari Tarjimashunoslik nazariyasida grammatik moslashuv uch asosiy shaklda namoyon bo‘ladi: Formal moslashuv — tarjimada asliyatdagi grammatik shakl imkon qadar to‘liq saqlanadi. Masalan: o‘tgan zamon — o‘tgan zamon bilan uzatiladi Semantik moslashuv — grammatik shakl ma’nosiga e’tibor qaratilib, mos ma’noli shakl tanlanadi, hatto agar grammatik konstruktsiya o‘zgarsa ham. Mas