XORAZM-MINGLAB QAL’ALARNING QADIMIY TSIVILIZATSIYASIXORAZM-MINGLAB QAL’ALARNING QADIMIY TSIVILIZATSIYASI

Аннотация

Xorazm tsivilizatsiyasi taxminan miloddan avvalgi 2-ming yillik o'rtalarida vujudga kelgan. Bu qadimgi Misr va Bobilning tug'ilishidan keyin sodir bo'lgan, ammo juda o'xshash tabiiy sharoitlarda. Pomir togʻ muzliklaridan toʻyingan buyuk Amudaryo oʻsha paytdagidek, ming kilometrdan ortiq suvni koʻtarib, Qizilqum choʻlining quyi oqimida unumdor vohani hosil qilgan. Kalit so‘zlar: Xorazm, Sivilizatsiya, Qal'a, Misr, Imperiya, davlat. Daryo toshqinlari bilan bog'liq mavsumiy sug'orish, baliq va ovga boy Orol dengizi qirg'og'i, cheksiz yaylovlar bu zaminni o'ziga xos madaniyat beshigiga aylantirdi, u ortda ulug'vor obidalar - yo'qolgan shaharlar va ulkan qal'alar qoldirdi. Hozirgi Qoraqalpog‘istonning birgina Ellikqal’a viloyatida ikki yuzdan ortiq qadimiy aholi punktlari jamlangan bo‘lib, ulardan eng mashhurlari, masalan, To‘prak-qal’a yoki Ayaz-qal’a qurilishining murakkabligi va ko‘lami jihatidan deyarli Misr piramidalari kabi murakkabdir.25 Qadimgi Xorazm bosib olgan hududda jami mingga yaqin qadimiy qalʼalar mavjud. Ularning aksariyati hali ham kam o'rganilgan, chunki ular yo'llardan uzoqda, o'tib bo'lmaydigan qumtepalar va sho'r botqoqlar orasida, uzoq vaqt qurigan daryolar tubida joylashgan. Ularning keyingi tadqiqotlari Markaziy Osiyo va Yevroosiyo qit'asi tarixiga oid ko'plab zamonaviy qarashlarni o'zgartirishi mumkin. O'tgan asrning o'rtalarida "Ahnenerbo" ajdodlar merosini o'rganish bo'yicha natsistlar jamiyati josuslari arilarning mifologik ajdodlari uyi Asgardni qidirib topishganda, mintaqa alohida e'tiborni jalb qilgani bejiz emas. Shu bilan birga, sovet arxeologlariga qal'a devorlari va qum ostida ko'milgan qadimiy sug'orish kanallarini qidirish uchun hatto harbiy samolyotlar taqdim etildi, buning natijasida Qizilqumda o'zaro bog'langan mustahkam inshootlarning butun "mamlakatlari" topildi. 25 Qdirniyazov M. Sh. XIII-XIV asrlarda Xorazm hunarmandchiligi. // Qoraqalpog'istonda arxeologik tadqiqotlar / O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi, Qoraqalpog'iston bo'limi; Rep. ed. Ph.D. I. K. Kosymbetov, t.f.n. V. N. Yagodin. – Toshkent: Fan, 1981. – 123-139-betlar. 294 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 Tadqiqotchilar duch kelgan birinchi sir shundaki, qadimgi Xorazmning yirik aholi punktlari Amudaryoning unumdor tekisligidan uzoqda topilgan bo'lib, ularda rivojlangan sug'orish inshootlari tarmog'i miloddan avvalgi V asrdan boshlab mavjud edi. Ammo dehqonchilik vohasi ko'chmanchi qabilalar mulki bilan chegaradosh bo'lib, ular bilan tinchlik davrida g'alla va hunarmandchilikni go'sht va junga jadal ayirboshlash amalga oshirilgan. Biroq, tinchlikni saqlash uchun chegaralarni bir xil ko'chmanchilardan himoya qilish kerak edi. 1938 yilda mashhur sovet arxeologi S.P.Tolstov Amudaryoning o'ng qirg'og'idan ellik kilometr uzoqlikda qidiruv ishlarini olib borar ekan, maydoni 17 gektardan (500x350 metr) o'ralgan qadimiy shahar xarobalarini topdi. balandligi 20 metrgacha va qalinligi 12 metrgacha bo'lgan qal'a devorlari bilan. Milodiy 2-3- asrlarda Xorazmni hukmronlik qilgan sulolaning poytaxti hisoblangan Toʻprak-Qal'a yoki Tuproq shahri mana shunday kashf etilgan. Afsuski, Toprak-Qal'aning aksariyat moddiy topilmalari bizning davrimizga qadar saqlanib qolmagan. S.P.Tolstovning tadqiqotlari avjida Ikkinchi jahon urushi boshlandi va olim ko'ngilli sifatida frontga jo'nadi va faqat 50-yillarda qazish ishlarini davom ettirdi. Bugungi kunga qadar mahalliy aholi orasida Tolstoy tomonidan topilgan son-sanoqsiz xazinalar haqida afsonalar mavjud, ammo urushning birinchi kunlarida ular Sovet rahbariyatining buyrug'i bilan shoshilinch ravishda yaqin joyda yashiringan. Qo'shni To'prak-Qal'a qal'asi o'n asr davomida qal'adan uzoqroq yashagan), bu erda dastlab Qizilqal'a xizmat qilgan (Qizil faqat qo'shimcha istehkom sifatida. O'zining nisbatan kichik o'lchamiga (65x65 metr) qaramay, bu qal'a har biri 8 metr qalinlikdagi qo'sh devorga ega edi. Shunday mudofaa qudrati evaziga Qizilqal'a 13- asrda Chingizxon qo'shinlari bosqiniga qadar Xorazm chegaralarini himoya qilish uchun xizmat qilgan.26 Mahalliy aholining fikricha, Qizilqal'a va To'praqqal'a hanuzgacha cho'lning yovuz ruhlari yashaydigan, ajdodlar ruhi yuradigan va behisob boyliklar yashiringan ko'p kilometrlik er osti yo'li bilan bog'langan. Dunyoning chinakam mo‘jizasini To‘prak-Qal’adan 20 kilometr shimoli- sharqda, Qizilqumning harakatlanuvchi qumlari va Sulton Uvaysning muqaddas tog‘lari o‘rtasida joylashgan Ayaz-Qal’aning qadimiy manzilgohi yoki Shamol qal’asi deb atash mumkin. Yassi tepalikdagi keng aholi punkti miloddan avvalgi IV asrda, 26 Tolstov S.P. XI asr boshlaridagi Xorazm nasroniylari orasida yangi yil bayrami “kalandalar” // SSSR etnografiyasi va antropologiyasiga oid materiallar va tadqiqotlar. 1946, 2, bet. 87-108. 295 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 besh asr o'tgach, Kushon imperiyasi davrida paydo bo'lgan, balandligi 60 metr b