BILISH FALSAFASI: HAQIQAT VA ANGLASH SARI YO’L

Аннотация

This article analyzes the main principles, issues, and modern approaches in the philosophy of knowledge. It discusses the contradictions between the subjectivity and objectivity of knowledge, its closeness to reality, and the processes of its formation. The study uses conceptual and integrative analysis methods to examine the forms of knowledge and their relation to reality. The article also aims to introduce new approaches for understanding the conflicts in philosophical perspectives and the emerging forms of knowledge. Keywords: philosophy of knowledge, subjectivity, objectivity, knowledge, reality, epistemology, gnoseology Аннотация: Статья анализирует основные принципы, проблемы и современные подходы в философии познания. Обсуждаются противоречия между субъективностью и объективностью знаний, их близость к реальности и процессы формирования знаний. В исследовании используются концептуальный и интегративный анализ для изучения форм знаний и их связи с реальностью. Статья также ставит цель представить новые подходы к пониманию конфликтов в философских взглядах и возникающих формах знаний. Ключевые слова: философия познания, субъективность, объективность, знания, реальность, эпистемология, гнозеология 179 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 Bilish falsafasi, yoki epistemologiya, insonning bilish jarayonini, bilimning tabiati va uning haqiqati to'g'risidagi mulohazalarni o'rganadigan falsafa sohasidir. Bu soha o'z ichiga ko'plab muhim savollarni oladi, masalan: "Biz qanday bilamiz?", "Bilim nima?", "Bilimning asoslari nimada mavjud?" va "Qanday bilimlar haqiqiy va ishonchli hisoblanadi?" Ushbu maqolada bilish falsafasining tarixiy rivoji, asosiy mutafakkirlari va zamonaviy nazariyalar haqida batafsil ma'lumot beriladi. Bilish falsafasi tarixiga nazar tashlaydigan bo'lsak, bu soha qadimiy yunon falsafiy an'analariga borib taqaladi. Platon va Aristotel kabi mutafakkirlar bilimning asoslari va uning mohiyatini chuqur o'rganganlar. Platon "Bilim – bu haqiqiylikni anglash" degan fikrni ilgari surgan bo'lsa, Aristotel bilimni tajriba orqali, ya'ni sensoriy tajribalar orqali olish mumkinligini ta'kidlagan. Bilish falsafasi — bu insonning bilim olish jarayoni, tushunish va tafakkurini, shuningdek, bu jarayonlarning obyektiv haqiqatga nisbatan qanday aloqasi borligini o'rganadigan falsafiy yo'nalishdir. Bu soha, birinchi navbatda, bilimning manbalari, shakllari, haqiqatga yaqinligi, haqiqiyligi va xatoliklari haqida masalalarni ko'taradi. Bilish falsafasining eng muhim vazifasi bilimni aniqlash va uning qanday paydo bo'lishi, qanday asosda to'g'ri yoki noto'g'ri bo'lishini tushuntirishdir. Falsafaning bu sohasida ko'plab qarashlar va nazariyalar mavjud bo'lib, ular bilimning tabiati, shakllari, shuningdek, bilimga bo'lgan munosabatlarning turlicha tushunilishiga asoslanadi. Ushbu maqolada bilish falsafasining turli asosiy tamoyillari, muammolari va bu sohaning zamonaviy yondashuvlari haqida batafsil ma'lumot beriladi. Bilish falsafasida asosan bilimning tabiati, uning qanday shakllarda vujudga kelishi, haqiqiylikka nisbatan qanday ahamiyatga ega ekanligi kabi masalalar muhokama qilinadi. Bunda ikki asosiy muammo bor: bilimning subyektivligi va obyektivligi. Bilimning subyektivligi deganda, biz shaxsning tafakkuri va tajribasiga asoslangan bilimlarni tushunamiz. Odamlar turlicha fikr yuritishi va o'z tajribalari asosida har xil bilimlarni shakllantirishi mumkin. Biroq, bilimning obyektivligi masalasi esa, bilimning barcha insonlarga nisbatan bir xil va o'zgarishsiz bo'lishi kerakligini ta'kidlaydi. Shunday qilib, bilimning haqiqatga yaqinligi, uning obyektivligiga asoslanishi zarur. Bundan tashqari, boshqa muhim masala shundaki, bilim va haqiqiyat o'rtasidagi bog'liqlik qanday o'rnatilishi kerakligini tushunish muhimdir. Bilim, faqatgina tashqi dunyoning qandaydir tasviri sifatida qaralmay, balki insonning ichki dunyosi va tushunchalari bilan bog'liq holda shakllanadi. Buning natijasida, bilimning o'zaro aloqasi va mantiqi, haqiqiylikning yoritilishi, epistemologik (bilimshunoslik) savollarni yuzaga keltiradi. 180 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 Bilish falsafasining turli usullari orqali bu muammolarni hal qilish mumkin. Birinchidan, gnozeologiya (bilim nazariyasi) va epistemologiya sohalaridagi zamonaviy tadqiqotlar yordamida bilimning subyektiv va obyektiv jihatlari o'rganilmoqda. Mmeta-tahlil, kontseptual tahlil va integrativ tahlil kabi usullar bilimning to'g'riligi va shakllarini izohlashda yordam beradi. Meta-tahlil, ilmiy manbalarni tahlil qilish orqali, bilimning maqsadga muvofiqligini va uning objektiv haqiqatga nisbatan asoslanishini aniqlaydi. Kontseptual tahlil esa, bilimni shakllantirish jarayonida foydalaniladigan tushunchalarni va ularning ma'no doiralarini aniqlashga imkon beradi. Shuningdek, falsafiy yondashuvlarda qarama- qarshiliklar mavjud. Ba'zi falsafachilar bilimni m