AQLLI SHAHARLAR: RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ORQALI URBANIZATSIYANING YANGI BOSQICHI

Аннотация

Maqolada aqlli shaharlar konsepsiyasi, ularning asosiy komponentlari va xalqaro tajribasi tahlil etilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan aqlli shahar loyihalari va ularning istiqbollari o‘rganilgan. Jadval va ma’lumotlar asosida ushbu modelning afzalliklari va mavjud muammolari yoritilgan. Kalit so‘zlar. aqlli shahar, raqamli texnologiyalar, urbanizatsiya, IoT, sun’iy intellekt, transport tizimi, raqamli boshqaruv, O‘zbekiston shahar infratuzilmasi. Kirish. XXI asrda global urbanizatsiya jarayonlari tez sur’atlarda rivojlanmoqda. Aholi sonining o‘sishi va shahar infratuzilmasiga bo‘lgan talablarning ortishi natijasida "aqlli shaharlar" konsepsiyasi ilgari surildi. Aqlli shahar — bu raqamli texnologiyalar, axborot- kommunikatsiya vositalari va sun’iy intellektdan foydalangan holda shahar infratuzilmasi, xizmatlar va boshqaruv tizimlarini samarali va barqaror qilish tizimidir. Ushbu maqolada aqlli shaharlar konsepsiyasining mohiyati, asosiy komponentlari, xalqaro tajriba va O‘zbekiston uchun istiqbollari ko‘rib chiqiladi. 1. Aqlli shahar konsepsiyasi va uning komponentlari Aqlli shahar — bu urbanistik muhitda zamonaviy texnologiyalar yordamida hayot sifatini yaxshilovchi va samarali boshqaruv tizimlarini joriy qiluvchi modeldir. 1-jadval. Aqlli shaharlarning asosiy komponentlari Komponent Tavsif Misollar Transport oqimini boshqarish, Aqlli svetofor, mobil ilovalar, Aqlli transport tirbandlikni kamaytirish GPS tizimi Aqlli energetika Energiya iste’molini optimallashtirish “Smart grid”, quyosh panellari Aqlli infratuzilma IoT orqali boshqariladigan qurilmalar Aqlli ko‘chalar, sensorli ko‘priklar Aqlli sog‘liqni Raqamli sog‘liq monitoringi va tibbiy Telemeditsina, elektron sog‘liq saqlash xizmatlar kartalari Aqlli boshqaruv Davlat xizmatlarining raqamli ko‘rinishi MyGov, e-Hukumat portallari 139 Aprel, 2025-Yil Komponent Tavsif Misollar Videokuzatuv, yuzni aniqlash Aqlli xavfsizlik Shahar xavfsizligini oshiruvchi tizimlar texnologiyalari 2. Xalqaro tajriba: yetakchi aqlli shaharlar Bugungi kunda bir qator shaharlarda aqlli shahar tizimlari muvaffaqiyatli yo‘lga qo‘yilgan. Quyidagi jadvalda dunyodagi yetakchi aqlli shaharlar ko‘rsatilgan: 2-jadval. Dunyo bo‘yicha yetakchi aqlli shaharlar (2024-yil reytingi) Shahar Davlat Asosiy afzalliklar Singapur Singapur To‘liq raqamlashtirilgan boshqaruv, aqlli transport Seul Janubiy Koreya Sog‘liqni saqlash, xavfsizlik va energiya tizimlari Amsterdam Niderlandiya Atrof-muhit monitoringi, ochiq ma’lumotlar tizimi Toronto Kanada Sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv tizimlari Dubai BAA IoT asosidagi infratuzilma, aqlli xavfsizlik tizimlari Manba: IMD Smart City Index, 2024 3. O‘zbekistonda aqlli shaharlar istiqbollari O‘zbekiston hukumati "Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasi doirasida bir necha shaharlarni aqlli shahar modeliga o‘tkazishni rejalashtirmoqda. Jumladan: • Toshkent: aqlli transport tizimi, elektron hukumat xizmatlari; • Buxoro: tarixiy obidalarni raqamli monitoring qilish; • Yangi Andijon: to‘liq aqlli infratuzilmalar asosida qurilishi rejalashtirilgan. 3-jadval. O‘zbekistonda aqlli shahar loyihalari (2025-yilgacha) Shahar Loyiha yo‘nalishi Bosqich holati Toshkent Aqlli svetofor va yo‘l tahlili Joriy etilgan Samarqand Turizm markazlarini raqamlashtirish Boshlang‘ich bosqich Yangi Andijon Yangi shaharcha - to‘liq smart city Loyihalashtirish bosqichi 4. Aqlli shaharlar: afzalliklar va muammolar Afzalliklar: • Energiya va resurslarni tejash; • Shahar boshqaruvining shaffofligi; • Aholi xavfsizligi va qulayligi; • Ekologik muvozanatni saqlash. 140 Aprel, 2025-Yil Muammolar: • Yuqori dastlabki xarajatlar; • Kiberxavfsizlik xavfi; • Raqamli tengsizlik; • Aholining texnologiyalarga moslashish ehtiyoji. Xulosa Aqlli shaharlar konsepsiyasi urbanizatsiyaning zamonaviy muammolarini samarali hal qilish uchun asosiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar orqali shahar hayotining barcha sohalarini optimallashtirish mumkin. O‘zbekiston sharoitida ham bu yo‘nalish istiqbolli bo‘lib, davlat strategiyalarida bu konsepsiya asosiy o‘rinlardan birini egallamoqda. Biroq, bu borada texnologik, ijtimoiy va huquqiy tayyorgarlik muhim ahamiyat kasb etadi.