ODAM ORGANIZMIDA METABOLIK KASALLIKLARNING BIOKIMYOVIY ASOSLARI

Аннотация

This article analyzes the biochemical basis of pathologies that occur as a result of certain metabolic disorders in the human body and provides scientifically based information on the mechanisms of disease occurrence, diagnostic methods and treatment methods. Diabetes, hyperlipidemia, phenylketonuria and glycogen storage diseases are considered separately, and the biochemical basis of each at the molecular and cellular levels is covered. The article also discusses in 91 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 detail the health risks of these diseases, their relevance in medical practice and modern diagnostic and therapeutic approaches. Keywords: Metabolism, diabetes, hyperlipidemia, phenylketonuria, glycogen, apolipoproteins, cholesterol. Kirish. Metabolizm — bu organizmdagi barcha kimyoviy reaktsiyalar tizimi bo‘lib, u hayot uchun zarur bo‘lgan energiya ishlab chiqish, moddalar almashinuvi va organizmning o‘sishi, rivojlanishi uchun javobgardir. Bu jarayonlar anabolizm va katabolizm deb ikkiga bo‘linadi. Metabolik kasalliklar, odatda, fermentlarning yomon ishlashi, genetik mutatsiyalar, yoki atrof-muhit ta’siridan kelib chiqadi va organizmda ko‘plab biokimyoviy buzilishlarga olib keladi. Ushbu maqola metabolik kasalliklarni rivojlanishining biokimyoviy asoslari va ular bilan bog‘liq tahlil usullarini ko‘rib chiqadi. Muammoning dolzarbligi va o`rganilish asoslari: Metabolizmning biokimyoviy asoslari: Metabolizm — bu organizmdagi barcha kimyoviy jarayonlar tizimi bo‘lib, u hayot uchun zarur bo‘lgan energiya ishlab chiqarish, moddalar almashinuvi va organizmning o‘sishi, rivojlanishi uchun javobgardir(1-rasm). Metabolizm ikki asosiy jarayon orqali amalga oshadi: 1-rasm. Metabolizm. 92 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 Anabolizm — bu energiya sarflanadigan, murakkab moddalar (masalan, oqsillar, lipidlar) sintezlanadigan jarayon. Bu jarayonda organizm uchun yangi va zaruriy moddalar ishlab chiqariladi, masalan, hujayralar va to‘qimalarning qurilishi. Katabolizm — bu energiya chiqaradigan, oddiy moddalar (masalan, glukozaning oksidlanishi) parchalanadigan jarayon. Katabolizmda murakkab moddalar, masalan, oziq-ovqatlardan olingan glyukoza va yog‘lar, kichik va oddiy moddalar — energiya manbalariga aylantiriladi. Har bir metabolik jarayon o‘ziga xos biokimyoviy reaktsiyalar va fermentlar orqali boshqariladi. Bu jarayonlar bir-birini to‘ldirgan holda, organizmda energetik muvozanatni saqlaydi va uning normal faoliyatini ta’minlaydi. Normal sharoitda, metabolizmning ushbu ikki jarayoni o‘rtasida muvozanat mavjud bo‘lib, organizmning hayotiy faoliyati davom etadi. Metabolik kasalliklar va ularning biokimyoviy mexanizmlari (Diabet 2- turi). Biokimyoviy asoslari. Diabetning 2-turi insulinning yetishmovchiligi yoki hujayralarning unga qarshiligi bilan bog‘liq. Insulinning yetishmasligi natijasida qonda glyukoza miqdori oshadi, bu esa qandli diabetga olib keladi. Insulinning yetishmovchiligi jigarda glikogen ishlab chiqarish, mushaklarda glukozaning o‘zlashtirilishi va yog‘ hujayralarida yog‘ni saqlash jarayonlarini buzadi. 2-rasm. Diabetni aniqlash usuli. 93 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 Patogenez. Insulin qarshiligi va beta-hujayralarning funktsiyasi. Glyukozaning yuqori konsentratsiyasi qon tomirlarida oksidlanish stressini keltirib chiqaradi, bu esa yurak kasalliklari va neyropatiya rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Giperlipidemiya. Biokimyoviy asoslari. Qon lipidlari (xolesterin, triglitseridlar) miqdorining ortishi(3-rasm). Bunda lipidlar almashinuvi buziladi, bu esa ateroskleroz va yurak- qon tomir kasalliklariga olib keladi. 3-rasm. Giperlipedemiyada qon tomirlarining zararlanishi. Patogenez. Lipoproteinlar va apolipoproteinlarning o‘zgarishi (masalan, LDL - yomon xolesterinning ko‘payishi) lipidlar almashinuvining buzilishiga olib keladi va aterosklerozni rivojlantiradi. Fenilketonuriya. Biokimyoviy asoslari. Fenilalanin metabolizmining buzilishi. Fenilalanin aminokislotasini fenilalanin gidroksilaza fermenti tomonidan tirosinga aylantirish jarayoni buziladi. Natijada fenilalanin to‘planib, miya va nerv tizimida toksik ta’sir ko‘rsatadi. Patogenez. Fenilalaninning yuqori konsentratsiyasi asab tizimiga zarar yetkazadi, bu esa intellektual rivojlanishni susaytiradi va nevralogik buzilishlarga olib keladi. Glikogen depositsiyasi kasalliklari. Biokimyoviy asoslari. Glyukogenni organizmda saqlash va chiqarish jarayonlarining buzilishi. Glyukogen sintaza yoki fosforilaza kabi fermentlarning 94 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 yetishmovchiligi natijasida glyukogen organizmda to‘planib qoladi yoki kerakli vaqtda bo‘shatilmaydi. Patogenez. Glyukogenning to‘planishi yoki kerakli paytda parchalanmasligi mushaklar va jigarda energiya yetishmovchiligiga olib keladi, bu esa j