G‘ALLADAN BO‘SHAGAN MAYDONLARGA TURLI EKISHNING DUKKAKLI YERYONG‘OQ HOSILI ELЕMЕNTLARI O‘ZGARISHIGA TA’SIRI

Аннотация

The impact of different sowing methods on the yield of peanuts cultivated as a secondary crop after the grain harvest has been analyzed in both early planting periods and traditional sowing methods into the soil. 54 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 Keywords: secondary crop, peanut, soil, humus, diversification, yield, plant, organic, technology, productivity, pod. Ko‘pgina davlatlarda suvli maydonlarda boshoqli don ekinlari ekiladigan maydonlar tuproqlarining unumdorligini saqlash va oshirish maqsadida ko‘plab davlatlarda boshoqli don ekinlarini yetishtirishda resurstejamkor texnologiyalarni va takroriy ekinlar diversifikatsiyasi qo‘llash orqali ijobiy natijalar olinmoqda. Respublikamizning sug‘oriladigan maydonlaridan bir yil davomida 2-3 marta hosil olish imkoniyatini hisobga olib, takroriy ekin sifatida o‘zining tarkibida yuqori sifatli oqsil saqlaydigan va mavjud oqsil tanqisligi muammosini ijobiy hal etadigan dukkakli (yeryong‘oq, mosh, soya, loviya) ekinlari turi va navlarini to‘g‘ri tanlash ekib yetishtirish tuproq unumdorligini yaxshilash uchun o‘ta muhimdir. Respublikamiz janubida boshoqli don ekinlari hosilidan bo‘shagan maydonlarda bioiqlim resurslaridan to‘la foydalanish, takroriy ekinlar diversifikatsiyasi va yetishtirish texnologiyalarini takomillashtirish” mavzusidagi amaliy loyihaning asosiy maqsadlaridan biri Respublikaning janubiy mintaqalari sharoitida boshoqli don ekinlaridan keyin takroriy ekinlar divertifikatsiyasini ishlab chiqish asosida, ularning tuproq unumdorligini oshirishdagi rolini aniqlashga qaratilgan. Bunda dukkakli don va donli ekinlar urug‘lari to‘g‘ridan to‘g‘ri va yerga ishlov berish natijasida ekib o‘rganiladi. Shunday ekan respublikaning janubiy mintaqalarida boshoqli don ekinlaridan bo‘shagan maydonlarda takroriy ekinlar devirsifikatsiyasini ishlab chiqish talab etiladi. Shu bilan birga takroriy ekinlarni yetishtirishning resurstejamkor texnologiyalarini ishlab chiqish ham muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Kuzgi boshoqli don ekinlaridan bo‘shagan maydonlarda takroriy ekin sifatida o‘zining tarkibida yuqori sifatli oqsil saqlaydigan va mavjud oqsil tanqisligi muammosini ijobiy hal etadigan dukkakli ( mosh, soya, yeryog‘oq) ekinlari turi va navlarini to‘g‘ri tanlash ekib yetishtirish tuproq unumdorligini yaxshilashda samaradorligi yuqori hisoblanadi. Takroriy yeryong‘oqni ekin sifatida ekish o‘simlik ildizida yashaydigan tuganak bakteriyalar faoliyati natijasida atmosfera azotni o‘zlashtirilishi natijasida tuproqda biologik azotni to‘planishi, organik moddalar miqdorini ko‘payishi, tuproqning suv- fizik xossalarini yaxshilanishi, unumdorligini oshishi, ikkilamchi sho‘rlanishni oldini olinishi, yeryog‘oqdan keyin ekilgan o‘simlik hosildorligini 20-30 foizga oshishi ilmiy manbalarda ko‘rsatib o‘tilgan [1]. Surxondaryo viloyati sharoitida takroriy ekin sifatida ekilgan yeryong‘oq ekini 2, t/ga ildiz va ang‘iz qoldiqlari qoldirishini, 50,3-47,6 mln/g. bakteriyalar, 48,7-50,3 55 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025 mln/g azotofikatorlar, 68,9-63,7 mln/g nitrofikatorlar, 59,6 -54,1 mln/g zamburug‘lar, 35,6-33,2 mln/g aktinomiustlar qoldiqlarini ko‘rsatganligini ma’lum qilishgan [2]. Yeryong’oqning vegetatsiya davri kunida tuproq tarkibida 50–100 kg/ga biologik azot va organik moddalar to‘plab, yerning tabiiy unumdorligini oshirishi bilan birga oqsil va vitaminlarga boy bo‘lgan shifobaxsh don beradigan ekinlardan biri hisoblanadi [3]. Yuqoridagi muamolardan kelib chiqqan holda, Mamalakatimizni janubiy hududlarida boshoqli don ekinlaridan bo‘shagan maydonlarda tuproq unumdorligini saqlash va oshirishda xizmat qiluvchi, iqtisodiy samarador, yuqori rentabelli takroriy ekinlar devirsifikatsiyasini ishlab chiqishdan iborat. Tuproq unumdorligini oshiruvchi, ekinlarning rivojlanish davrlarini to‘liq o‘tashini ta’minlovchi suv, yoqilg‘i-moylash va boshqa resurslarni iqtisod qilishni ta’minlovchi takomillashgan takroriy ekinlarni yetishtirish texnologiyalarini ishlab chiqish lozim. O‘tkazilgan tajriba maydoni Surxondaryo viloyati tuproqlari sug‘oriladigan och tusli bo‘z tuproqlar hisoblanadi. Tadqiqotlarda, o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi bo‘yicha fenologik kuzatuvlar olib borildi. Turli variantlar bo‘yicha tuproqning kimyoviy va fizik – kimyoviy xossalari, tajribada o‘rganilgan takroriy ekin moshning hosildorligi o‘rganildi (1-rasm). Tajribada tuproqqa ishlov bermasdan haydamasdan ekish usulida mosh ekinida 7,3 s/ga, chizellab (20-25 sm) ekilgan usulda esa 10,2 s/ga tashkil etganligi kuzatildi. Shudgorlab va chizellab ekish usullarga nisbatan taqqoslanganda hosildorlik ko‘rsatkichi boshqa usullarga nisbatan yeryong‘oqda 13,4 s/ga farq bo‘lganligi ma’lum bo‘ldi. 1-rasm. Har xil ekish variantlarda ekilgan moshning hosildorlik ko‘rsatkichlari Xulosa. O‘tkazilgan taqiqotilardan xulosa qilib aytganda, ekish muddatlarining kechikib borishi tuproqqa ishlov b