O’ZBEKISTONDA ISLOM DINIGA GARSHI TASHVIQOTDA PLAKAT VA ROZNAMALAR ROLI

Аннотация

Ushbu maqolada Sovet hokimyatining O‘zbekiston SSR da amalga oshirgan diniy siyosatining bir qismi yo’ritilgan. Maqolada targ‘ibot plakati jamoatchilik ongini o‘zgartirishda oynagan roli to’g’risida batafsil ma’lumot berilgan. Kalit so‘zlar: qarshilik, moslashish, afishalar, odatlariga qarshi, shariatsiz Islom. Hozirgi kunda koʻplab adabiyotlarda asosan Oʻzbekistonda islom dinining zamonaviy taraqqiyoti masalalari yoritilgan. Biroq, Muhammad payg'ambarning kelishi bilan bog'liq holda Islomning paydo bo'lishi haqidagi adabiyotlarni o'rganish, unda u missionerlik siyosati orqali maktublar bilan elchilar yuborish orqali Islomni qanday qabul qilishni taklif qilgani haqida gapirilmagan. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, 70 yil davomida O'zbekiston aholisiga islom dinini majburan qabul qilish g'oyasi singdirilgan. Ketrin Pujolning (1)yozishicha, “Oʻrta Osiyo xalqlarining musulmon diniga oʻtishi 8-asrning birinchi choragida arab xalifaligining bosib olinishi munosabati bilan boshlangan.” Albatta islom dinini qabul qilishning qiyinligi shundan iborat ediki, bu hududda 8chi asrda zardushtiylik hukmronlik qilgan. O'tgan asrlardan buyon islom dini katta qarshilik va moslashish tajribasini to'pladi - avvaliga chor tuzumi davrida, so'ngra sovet va postsovet davrida. Ma’lumki, sovet musulmonlari 1926-yildan beri shariatsiz Islomga amal qilib keladilar. Markaziy Osiyodagi Islom qatagʻon va vositalar bilan uygʻunlashganda dunyoviy ateistik hokimiyat cheklovlariga qarshi oʻzini tuta oldi. Hattoki, 1942-yilda Stalin tomonidan islomning rasman tan olinishga majbur bo’ldi. Natijada musulmonlarga mahalliy diniy va milliy elita tomonidan “himoyalangan” ijtimoiy makonda o‘zlarining homo islamo-sovieticus ikkilik identifikatorini qabul qilish imkonini berdi. Islomning hayotiyligi uning ildizlarida, asosiy negizlarida yotadi. Noqulay holatlarga sabr-toqat, muvaffaqiyatsizlikka uchragan taqdirda niyatning qiymati va to'liq bo'lmagan marosimlar uchun to'lovning butun tizimi “Islomning zarurat holati”[1] musulmonlarga chidash va moslashishga yordam ~ 89 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 5(63) berdi. Ma’lumki, trans-Amudaryo hududini islomlashtirishning dastlabki bosqichi 709 va 712 yillarga to'g'ri keladi. O‘shanda bosqinchilik yurishlarida Buxoro va Samarqand bo‘ysundirilgan edi. Keyingi asrlarda islom shimolga tarqalishda davom etdi, mo'g'ullar istilosi va keyingi siyosiy o'zgarishlar davrida turkiy qabilalarni islomga aylantirdi. 2009 yil 5 fevralda tarix fanlari nomzodi, Sharqshunoslik instituti MDH davlatlari bo‘limi sektori mudiri Vladimir Bobrovnikovning “Ateistlar islomni tasvirlaydi: sharqshunos sharhida sovet (dinga qarshi) tashviqot” deb nomlangan ma’ruza qildi. V. Bobrovnikovning fikricha, 19-asrdagi istilo bilan Oʻrta Osiyo musulmonlari uchun muqaddas boʻlgan arab yozuvi hokimiyat tili, imperiya tili sifatida foydalanishda davom etdi. Ibtidoiy siyosatshunoslar singari, afishalar haqiqatni juda soddalashtiradi. Biroq, ularni tushunish ham oson emas. Siz avvalo ularning tilini, ranglarini, belgilarini o'rganishingiz kerak. O'qimishli musulmonlar afishani arab alifbosida o'qiy olardi, rasm esa savodsizlarga uning ma'nosini tushunishga yordam berar edi. Moskvada 1921 yil noma'lum rassom tomondan chizilgan bu plakatda arab tilida "Men ham endi ozodman!"deb yozilgan. Shu vaqtda chiqqan plakatlarda mulla va shayxlar oddiy ishchi va dehqonlarni talon-taroj qiluvchi parazit sifatida tasvirlangan. Targ'ibot ruhoniylardan voz kechish va talonchilik bilan shug'ullanadigan oddiy odamlarning noto'g'ri qarashlaridan voz kechish orqali aholi turmush darajasini oshirish g'oyasini ommaga targ'ib qila boshlagan. Birlashgan va boʻlinmas Rossiyani qaytarish uchun millatchilik shiorlari ostida maydonga chiqqan oq gvardiyachilar ham nega oʻz plakatlarini rus tilida yozmadilar? Sababi oddiy. Mamlakatning musulmon chekkalarida rus tili hali keng tarqalmagan edi. Ma’lumki, fuqarolar urushi tugaganidan ko'p o'tmay, musulmonlarning odatlariga qarshi plakatlar paydo bo'ldi. Plakatning asosiy funktsiyalarini reklama, tashviqot va axborot vazifasini bajargan.Sovet hukumati tashviqot ishlarini diqqat bilan nazorat qilar edi. Targ'ibot plakatlari Sovet davlati uchun muhim targ'ibot funktsiyalarini bajarar edi: axborot. Ular orqali aholiga “kerakli” ma'lumotlar yetkazilar edi. Budda va Olloh doimo masxara qilinib, karikaturalar mavzusiga aylangan. 1921 yilda Moskvada “Endi men ham ozodman!” plakati chiqarildi. tiraji 10 ming nusxada sovet Turkistoni qizlarini komsomolga taklif qilgan [1]. Plakatda paranjisini yechib tashlagan va qizil bayroq bilan turgan qiz tasvirlangan [1]. Chap tomonda onasi uni masjidga ishora qilib chaqirmoqda. O'ng tomonda yoshlar komsomolga taklif qilinadi. Qizning oyog'i ostida oyoq osti qilingan paranji tasvirlangan.1920-yillarda madrasa va mekteb bitiruvchilari islomga qarshi maqolalar yozish va islomga qarshi tashviqot ishlarini olib borishga jalb qilingan[5]. Kollektivlashti