Концептуальные основы и особенности негосударственных услуг высшего образования в рамках гражданского права

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада нодавлат олий таълим хизматларининг нодавлат олий таълим, фуқаролик ҳуқуқи доирасидаги концептуал асослари ва фуқаролик ҳуқуқи, ўзига хос хусусиятлари таҳлил қилинган. Ўзбекистонда таълим хизматлари, олий таълим тизимидаги нодавлат секторнинг ўрни ва ҳуқуқий мақом, шартнома муносабатлари, аҳамияти, унинг ҳуқуқий табиати ҳамда бозор 1 Vice-Rector for Administrative Affairs, Central Asian University LLC. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 2 (2025) / ISSN 2181-1415 лицензиялаш, муносабатлари шароитида ўзига хос жиҳатлари очиб таълим сифати. берилган. Муаллиф томонидан нодавлат олий таълим хизматларини фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солишнинг ҳозирги ҳолати таҳлил қилиниб, хорижий тажриба ўрганилган. Таълим хизматларининг бошқа хизмат турларидан фарқли жиҳатлари аниқланган. Мақолада нодавлат олий таълим муассасалари фаолиятини такомиллаштириш, уларнинг ҳуқуқий мақомини мустаҳкамлаш ва таълим сифатини ошириш бўйича амалий таклифлар берилган. Тадқиқот натижалари нодавлат олий таълим хизматларини тартибга солишнинг ҳуқуқий асосларини такомиллаштиришга хизмат қилади. Концептуальные основы и особенности негосударственных услуг высшего образования в рамках гражданского права АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируются концептуальные основы и негосударственное особенности негосударственных услуг высшего высшее образование, образования в рамках гражданского права. Раскрывается гражданское право, роль и значение негосударственного сектора в системе образовательные услуги, правовой статус, высшего образования Узбекистана, его правовая природа и договорные отношения, специфические аспекты в условиях рыночных отношений. лицензирование, Автором проанализировано текущее состояние качество образования. гражданско-правового регулирования негосударственных образовательных услуг и изучен зарубежный опыт. Определены отличительные особенности образовательных услуг от других видов услуг. В статье представлены практические предложения по совершенствованию деятельности негосударственных высших учебных заведений, укреплению их правового статуса и повышению качества образования. Результаты исследования служат совершенствованию правовых основ регулирования негосударственных услуг высшего образования. I. КИРИШ Жаҳон иқтисодиётининг ривожланиши билан биргаликда таълим хизматлари соҳасидаги муносабатлар ҳам тубдан ўзгариб бормоқда. Таълим хизматларининг қамров кўлами ҳамда сифат жиҳатидан ўзгариши “инсон омили”дан фойдаланишда янги босқичга ўтишни намоён этиб, бу кўплаб мамлакатлар иқтисодиётининг ривожланишида асосий омил бўлиб хизмат қилмоқда[1]. Жамият ҳаётини янгиловчи илмий-технологик тараққиётнинг жадал ўсиши таълим хизматларининг индивидуаллашуви, тор соҳалар бўйича ихтисослашуви ҳамда кўрсатилаётган таълим хизматлари сифатининг буюртмачилар талаби асосида ортиб бориши мазкур ўзгаришлар билан боғлиқ ҳолда юз бермоқда. 199 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 2 (2025) / ISSN 2181-1415 Ўзбекистонда сўнгги йилларда ОТМлар сони сезиларли даражада ошди. 2016 йилда мамлакатда 77 та олий таълим муассасаси (ОТМ) фаолият юритган бўлса, 2025 йилга келиб бу кўрсаткич 214 тани ташкил этмоқда. Улардан 114 таси (54,29%) давлат ОТМлари, 71 таси (32,39%) нодавлат ОТМлар ва 29 таси (13,81%) хорижий ОТМлардир. Ушбу рақамлар олий таълим тизимида нодавлат секторнинг улуши ошиб бораётганини кўрсатади, бу эса ўз навбатида нодавлат олий таълим муассасаларининг фуқаролик-ҳуқуқий табиатини чуқурроқ ўрганиш заруратини келтириб чиқаради. II. АДАБИЁТЛАР ШАРҲИ Таълим хизматлари тушунчаси кишилик жамиятининг турли босқичларида ижтимоий-иқтисодий ривожланишнинг муҳим омили ва ҳаракатлантирувчи кучи сифатида шаклланган. И. Каримов ва З. Хакимовнинг тадқиқотларида таъкидланганидек, таълим хизматлари XX асрнинг ўрталарида алоҳида иқтисодий категория сифатида шаклланиб, давлатларнинг иқтисодий ўсиш суръатларида муҳим роль ўйнай бошлаган. Кишилик жамиятининг олдинги даврларида – аграр ва индустриал жамиятда таълим хизматлари иккинчи даражали тармоқ сифатида қараб келинган. Лекин постиндустриал жамиятда таълим хизматлари миллий иқтисодиётда алоҳида тармоқ сифатида муҳим ўрин эгаллади ва тўрт, беш ёки саккиз секторли иқтисодиётда ҳам алоҳида сектор ҳисобланадиган бўлди[2]. Американик тадқиқотчилар Altbach P.G. ва Kelly G.P. таълим хизматларини глобал контекстда таҳлил қилиб, уларнинг трансчегаравий хусусиятларини очиб беришган. Уларнинг фикрича, таълим хизматлари нафақат миллий иқтисодиётнинг, балки глобал иқтисодиётнинг ҳам муҳим секторига айланиб бормоқда[3]. Бундан ташқари, С.А. Демина, О.Н. Бекетова, О.Ю. Кожукаловалар иқтисодчи олимларнинг таълим хизматлари тушунчасига берган таърифларини ўрганиб, улар орасидан муҳим жиҳатларни ажратиб олган ҳолда, таълим хизматларини “ахборот ва билим, билимлар тизими, фаолият тури, муносабат, маҳсулот ва таълим жараёни” сифатида таърифлаганлар. Уларнинг фикрича, бозор иқтисодиёти шароитида таълим хизматлари ўзиг