Теоретические аспекты совершенствования гражданско-правовых основ приватизации земельных участков несельскохозяйственного назначения

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада хусусийлаштиришнинг келиб чиқиши, хусусийлаштирилган ер Европа мамлакатларида хусусийлаштириш амалга участкалари, оширилиши, хусусийлаштиришнинг юридик ва мулк ҳуқуқлари ҳимояси, иқтисодий маънода қўлланилиши, ҳуқуқшуносларнинг мулкдорнинг ҳуқуқлари, юридик маънода тадқиқотларида хусусийлаштириш амалга оширилиши, хусусийлаштириш, хусусийлаштириш йўли билан мулк ҳуқуқи вужудга иқтисодий маънода келиши, ердан оқилона фойдаланиш мажбурияти билан хусусийлаштириш, боғлиқ масалалар очиб берилган. мулк ҳуқуқи. 1 Senior Lecturer, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan. E-mail: j.raxmatillayev92@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 03 (2025) / ISSN 2181-1415 Теоретические аспекты совершенствования гражданско- правовых основ приватизации земельных участков несельскохозяйственного назначения АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассматриваются истоки приватизации, Приватизированные приватизация в европейских странах, применение земельные участки, приватизации в правовом и экономическом плане, защита права реализация приватизации в исследованиях юристов, собственности, права собственника, возникновение права собственности путем приватизации, приватизация в а также вопросы, связанные с обязанностью юридическом смысле, рационального использования земли. приватизация в экономическом смысле, право собственности. Жаҳонда ҳар бир давлатнинг иқтисодий муносабатларида рақобатни таъминлаш, талаб ва таклиф каби қонуниятлар ишлашига етарли шароит яратишнинг ўзига хос механизмларидан бири хусусийлаштириш ва уни фуқаролик-ҳуқуқий асосларини яратиш, тадқиқотчилар томонидан назарий қисмини бойитиш муҳим ҳисобланади. Хусусийлаштириш сўзининг ўзагида “хусусий” сўзи ётади ва бу сўз ўзбек тилининг изоҳли луғатида “алоҳида, махсус, шахсий” маъноларида ифодаланса, “хусусийлаштириш” термини “давлат мулкига эгалик ҳуқуқининг давлатдан хусусий субъектларга ўтиши” сифатида талқин этилади. “Хусусийлаштириш” терминининг иқтисодий тушунчаси дастлаб 1983-йилдаги нашрда ифодаланган ва “бошқарувчининг жамоатчилик шаклига ўзгариши” ёки “алоҳида корхона ёки соҳанинг мулкини хусусийга ўтиши” тарзида талқин этилган. Мери Шерли ва Джон Ниллислар ривожланаётган мамлакатларда хусусийлаштириш жараёнларини тадқиқ қилишда муваффақиятли хусусийлаштиришнинг шарти сифатида давлат ва хусусий сектор учун самарадорлиги ошишига кўмаклашадиган макроиқтисодий бозорга мўлжалланган сармояларнинг мақбул бозори ва сотиб олувчи учун сезиларли ва асосланмаган имтиёзларга берилмаган ҳолда сотиладиган фирмаларни аниқлашнинг етарли муддатини белгилашни кўрсатиб ўтади. Инглиз ҳуқуқшуносларининг тадқиқотларида хусусийлаштириш “давлат мулкини хусусий, нодавлат мулкига трансформация” қилиш сифатида келтирилади. Умуман олганда хусусийлаштириш “давлат – бозор (бизнес, иқтисодиёт) – хусусий сектор” формуласида давлатнинг позициясини “мақбул ва лозим даража”да юмшатиш ва аксинча хусусий секторнинг улушини бир оз ошириш мақсадини кўзлайди. “Хусусийлаштириш”ни анъанавий тушунишда моддий неъматнинг давлат тасарруфидан хусусий шахслар эркига ўтказиш қайд этилади. Уларнинг умумий мезони давлат секторининг улуши ва функцияларини чеклаш ҳисобланади. Европа мамлакатларида хусусийлаштириш саноат ва ишлаб чиқариш воситаларининг муайян турлари ва қисмларини сотиш орқали хусусий секторни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилган. Бунда саноат корхоналари, акциялар ва улушларни сотиш ҳамда иқтисодиётнинг муайян секторида давлат 422 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 03 (2025) / ISSN 2181-1415 корхоналарига рақобат муҳитини яратиш мақсадида турли стратегик аҳамиятга эга бўлган корпорацияларни хусусийлаштиришга алоҳида эътибор қаратилган. Айни пайтда электр энергияи, транспорт хизматлари ҳамда саноатнинг бошқа йўналишларида хусусий сармояни жалб этиш, тегишли корхоналарни ижарага бериш ва кейинчалик сотиб олиш тизимлари ҳам йўлга қўйилмоқда. В.М. Игнатов хусусийлаштиришнинг моҳиятини кенг ва тор маънода қуйидагича талқин қилади: кенг маънода хусусийлаштириш иқтисодиётда давлат секторини қисқартириш ва хўжалик ривожланишида хусусий сектор улушини ошириш орқали тартибга солиш усули ҳисобланади. Тор маънода хусусийлаштириш деганда сармояни муайян жисмоний ва юридик шахсларнинг мулкига тўлиқ ёки қисман ўтказиш тушунилади. Хусусийлаштиришнинг юридик маънодаги талқини иқтисодий тушунчага қараганда кенгроқ маъно касб этади. Чунки иқтисодий маънода хусусийлаштириш фақат мулк шакли ва субъектини ўзгартиришни англатса, юридик маънода хусусийлаштириш муайян тартибот ва асосларни, тегишли жараёнлар ва шартларга риоя этишни қамраб оладиган ҳамда якун сифатида ҳуқуқларни расмийлаштиришни тақозо этадиган муносабатлар жамланмаси ҳисобланади. Зеро, хусусийлаштириш аукцион ёки танлов шаклида ўтказилар экан, уни тушуниш ва талқин этишда юридик таомиллар ва тартиботнинг таъсири ҳам мавжуд бўлади. В. Ергашевнинг фикрича, “Хусусийлаштириш ўз моҳиятига кўра давлат мулк