Этапы развития и правовые основы системы обязательного исполнения

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада Ўзбекистон Республикасида мажбурий Мажбурий ижро, ижро тизимининг шаклланиш босқичлари ва унинг суд ҳужжатлари, ривожланиш жараёни таҳлил етилган. Мамлакатда амалга давлат ижрочилари, оширилган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари, суд ҳужжатлари ва Бош прокуратура, Адлия вазирлиги, бошқа органлар ҳужжатларининг мажбурий ижросини суд қарорларининг таъминлаш бўйича муҳим чора-тадбирлар ёритилган. ижроси, ижро органлари, ахборот-коммуникация технологиялари, ҳуқуқий ислоҳотлар, халқаро тажриба. 1 Trainee, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 03 (2025) / ISSN 2181-1415 Этапы развития и правовые основы системы обязательного исполнения АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье анализируются этапы формирования принудительное системы принудительного исполнения в Республике исполнение, Узбекистан и процесс её развития. Освещены важные судебные акты, реформы в судебно-правовой сфере, а также ключевые государственные исполнители, меры, принятые для обеспечения принудительного Генеральная прокуратура, исполнения судебных актов и документов других органов. Министерство юстиции, исполнительные органы, информационно- коммуникационные технологии, правовые реформы, международный опыт. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги 2017 йил 7 февралдаги ПФ–4947-сонли Фармонига 1-илова билан тасдиқланган 2017–2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича ҳаракатлар стратегиясининг “2-Қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилишнинг устувор йўналишлари”да суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатлари ижроси самарадорлигини оширишнинг устувор вазифалар белгилаб берилди. Янги Ўзбекистонда мажбурий ижро этиш тизимининг шаклланиш босқичлари ҳақида сўз юритилганида, даставвал Ўзбекистонда ижро иши юритиш тарихини таҳлил қилган миллий олимларимиз қарашларига тўхталиб ўтилса мақсадга мувофиқ бўлади. Ёш олимларимиздан Бурхонова ўзининг “Мажбурий ижро тизими бошқарув фаолиятини ҳуқуқий таъминлаш масалалари: қиёсий-ҳуқуқий таҳлил” мавзуси юзасидан юридик фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертациясида ижро иши юритувининг илк шаклланиш босқичларидан бугунги кунга қадар бўлган даврни таҳлил қилган. Олима бу борадаги тадқиқотини Сомонийлар давлатидан то бугунги кунга қадар бўлган даврни қисман таҳлил қилишга ҳаракат қилган. Илк бор IX–X асрларда суд қарорларини ижросини таъминловчи мансабдор шахс фаолият юрита бошлаган. Амирининг барча фармонларини ижро этувчи мансабдор шахс – “Амири-ҳорис”лар бўлган. Низомулмулкнинг “Сиёсатнома” асарида ҳам ушбу масъул шахс ҳақида тўхталиб ўтилган. Хусусан, унинг яшаш шароити учун барча зарур буюмлар бўлганлиги ҳамда унга нисбатан барча хурматда бўлганлиги таъкидлаб ўтилган. Айрим манбаларда эса, муҳтасиблар томонидан қонунлар ижроси устидан назоратни амалга ошириш билан бирга, қарзларни мажбурий ундириш каби вазифалар ҳам юклатилганлиги қайд этилган. Олима ўз тадқиқотларида соҳа тарихига назар солиб, ўз диссертациясида бир қатор қимматли маълумотлардан фойдаланган бўлсада ижро иши юритувининг ривожланиш босқичларини даврлаштирмаганини кўришимиз 63 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 03 (2025) / ISSN 2181-1415 мумкин. Бу борада яна бир олим А. Ҳамидов томонидан мустақиллик йилларида Ўзбекистонда ижро иши юритувининг ривожланиш босқичларини янада аниқроқ ва батафсилроқ баён этилган бўлиб унга кўра, соҳанинг ривожланиш даврини уч босқичга ажратган ҳолда ўрганиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Олим бунда, асосий эътибор ушбу институтнинг қайси давлат органи вакили сифатида фаолият юритганига эътибор қаратган бўлиб, ушбу босқичлар ўзига хослигига кўра бир-биридан фарқ қилишини айтади. Хусусан, биринчи босқич, 1991–2001 йиллар – суд ижрочиларининг судлар таркибида фаолият кўрсатган давр; иккинчи босқич, 2001–2017 йиллар – ижро иши юритувига оид асосий Қонун қабул қилиниб, мазкур институт Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузурида Суд қарорларини ижро этиш, судлар фаолиятини моддий-техника жиҳатидан ва молиявий таъминлаш департаменти сифатида фаолият кўрсатган давр; учинчи босқич, 2017 йилдан яъни, суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларининг мажбурий ижросини таъминлаш бўйича махсус ваколатли орган Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси таркибига киритилгандан эътиборан ҳозирги кунга қадар бўлган янги даврдир. Бугунги кунда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимида олиб борилаётган ислоҳотлар натижасида суд қарорлари ва бошқа органлар қарорларини мажбурий ижро этиш алоҳида ўрин касб этмоқда. Айнан шу нуқтаи назардан Янги Ўзбекистонда мажбурий ижро этиш тизимининг ривожланиш тенденциялари соҳани рақамлаштириш, ижро ҳужжатлари ижросини таъминлашнинг муқобил усуллари, яъни бир қатор мажбурий ижро ҳаракатларини инсон омилисиз бажариган ҳолда давлат ижрочиларининг иш ҳажмини нисбатан камайтириш