Роль съездов Советов в системе государственного управления

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье анализируется деятельность съездов Туркестанская АССР, Советов Туркестанской АССР в 1917–1924 гг. как высшего Советы рабочих и органа власти в системе государственного управления. солдатских депутатов, съезд, делегат, большевики, меньшевики, эсеры. Совет Народных Комиссаров (СНК), Центральный Исполнительный Комитет (ЦИК), Туркестанская Советская Социалистическая Республика (ТССР). 1917-yilning 27-fevralida Petrogradda yuz bergan demokratik inqilob natijasida siyosiy tuzumning o‘zgarishi yangi boshqaruv tizimning qaror topishiga zamin berdi. Rossiyada yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar tez orada Turkiston o‘lkasiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Mahalliy aholi uchun erkinlik, siyosiy uyg‘onish, mustaqillik va milliy muxtoriyatga yo‘l ochildi. Inqilobning ta’siri ostida Turkistonda yangi jamiyatning asoslari shakllanib, davlat hokimiyati va boshqaruvini qo‘lga olish yo‘lida bir qator siyosiy kuchlar, jumladan, Turkiston qo‘mitasi, o‘lkadagi ishchi va askar deputatlarining sovetlari, musulmonlar sovetlari o‘rtasida raqobat yuzaga keldi. TADQIQOT METODLARI Ushbu maqola tarixiy tadqiqotlarning ilmiy obyektivlik, mantiqiy izchillik, qiyosiy tahlil, xronologik izchillik kabi usullari asosida yozildi. NATIJALAR 1917-yil oktyabr to‘ntarishidan so‘ng butun hokimiyat va boshqaruv sovetlar qo‘liga o‘tidi. Shu bilan ishchi, askar va dehqon deputatlari sovetlari jamiyatga ta’sir o‘tkazuvchi real siyosiy kuchga aylandi. Petrograd va Moskvadagi sovetlar boshchiligida qaror topgan yangi siyosiy tuzum va uning g‘oyalari Turkiston o‘lkasidagi sovetlarning mafkuraviy jihatdan shakllanishiga xizmat qildi. Turkiston o‘lkasidagi ishchi, askar va dehqon deputatlari sovetlari asta sekinlik bilan o‘z syezdlari orqali davlat boshqaruvini qo‘lga oldi. Aytish lozimki, Turkiston ASSR tarixida ushbu syezdlar 12 marta chaqirildi. Buni quyidagi jadval orqali ko‘rish mumkin. 508 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2024) / ISSN 2181-1415 № Syezdlar Faoliyat ko‘rsatgan davri 1917-yil 7–15-aprel, Toshkent shahri Ishchi va askar deputarlari (“Ozodlik uyi” binosida). Delegatlar soni: 263 ta 1 Sovetlarining I o‘lka syezdi (musulmonlar nomidan 5 ta vakil sifatida ishtirok etdi). Ishchi va askar deputarlari 1917-yilning 30-sentabr – 10-oktabr, 2 Sovetlarining II o‘lka syezdi Toshkent shahri. Delegatlar soni: 97 ta. Turkiston Sovetlarining 1917-yil 15–22-noyabr, Toshkent shahri. 3 III o‘lka syezdi Delegatlar soni: 114 ta. Ishchi va askar deputatlari 1918-yil 19–26-yanvar, Toshkent shahri. 4 Sovetlarining favqulodda Delegatlar soni: 126 ta. IV o‘lka syezdi 1918-yil 20-aprel – 1-may, Toshkent shahri Turkiston o‘lka Sovetlarining 5 (“Kolizey” teatr binosida). Delegatlar soni: 263 ta V syezdi (mahalliy millat vakillaridan 50 kishi). Turkiston Respublikasi 1918-yil 5–15-oktyabr, Toshkent shahri. 6 Sovetlarining favqulodda VI syezdi Delegatlar soni: 439 ta. 1919-yil 7–31-mart, Toshkent shahri Turkiston Respublikasi Sovetlarining 7 (“Ya.M.Sverdlov” konsert zali binosida). favqulodda VII syezdi Delegatlar soni: 245 ta. 1919-yil 6-sentyabr – 4-oktyabr, Toshkent Turkiston Respublikasi 8 shahri (sobiq Real bilim yurti binosida). Sovetlarining VIII syezdi Delegatlar soni: 232 ta. 1920-yil 19–25- sentyabr, Toshkent shahri Turkiston Respublikasi 9 (“Ya.M.Sverdlov” konsert zali binosida). Sovetlarining IX syezdi Delegatlar soni: 211 ta. 1921-yil 21–25-avgust, Toshkent shahri Butun Turkiston Sovetlarining 10 (“Ya.M.Sverdlov” konsert zali binosida). X syezdi Delegatlar soni: 360 ta. 1922-yil 2–6-dekabr, Toshkent shahri Butun Turkiston Sovetlarining (“Ya.M.Sverdlov” konsert zali binosida). 11 XI syezdi Delegatlar soni: 278 ta (ulardan 7 tasi ayol kishi). 1924-yil 1–8-yanvar, Toshkent shahri Butun Turkiston Sovetlarining 12 (“Ya.M.Sverdlov” konsert zali binosida). XII syezdi Delegatlar soni: 356 ta. Turkiston o‘lkasida Sovetlarning I syezdi ishchi va askar deputatlari sovetlarining tashabbusi bilan tashkil etilib, uning tarkibiga dehqon deputatlari soveti kirmadi. Kun tartibi bo‘yisha o‘lkada hokimiyatni tashkil etish, ya’ni o‘lkani vaqtinchalik boshqarishni tashkillashtirish masala muhokamalarning asosiga aylandi. Bu masalada qilingan dastlabki ma’ruzada Rossiya misolida Turkistonni guberniya yoki oblastlarga bo‘lish taklif qilindi. Syezdga askar komitetidan delegat bo‘lgan Sobirjon Yusupov hokimiyatni bo‘lish haqidagi taklifga qarshi chiqdi va qanday shaklda bo‘lmasin, baribir rus va musulmon nazorati ostida Turkistonda yagona hokimiyat tuzish taklifini bildirdi [1]. 509 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 10 (2024) / ISSN 2181-1415 Ammo syezd o‘lka hokimiyati to‘g‘risidagi masalada Rossiyada kuchli markazlashgan hokimiyatga ega bo‘lgan demokratik federativ respublikani tuzish zaruratini yoqlab chiqdi. Shuni aytib o‘tish lozimki, sovetlarining I o‘lka syezdda mensheviklar va eserlar (sotsial-demokratlar) ko‘pchilikni tashkil