O'SPIRINLAR XARAKTERIDA TOLERANTLIKNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

This article examines the role of the concept of tolerance in the character of adolescents, the conditions for its development, and its significance. The article analyzes the psychological and pedagogical aspects of tolerance, the peculiarities of forming tolerance in adolescence, the role of upbringing and education in the development of tolerance, the significance of tolerance in social relations among adolescents, and the formation of national and cultural identity. Keywords: adolescents, tolerance, character, upbringing, behavior, values, psychology, tolerance, empathy, national tolerance, cultural tolerance. Kirisiw. Tolerantlıq – bul basqa adamlardıń pikirleri, kóz-qarasları, isenimleri, mádeniyatları, uǵımları hám is-háreketlerine quratuǵın húrmet, sabır menen qatnaslasıw sıpatı esaplanadı. Tolerantlıq – tek jeke psixologiyalıq qásiyet emes, al sociallıq, milliy hám mádeniy toparlardıń óz-ara baylanısı ushın áhmiyetli faktor. Óspirimler xarakterinin qáliplesiwi jaǵdayında tolerantlıqtı tórbiyalaw sociallıq-psixologiyalıq tarawdaǵı barǵan sayın áhmiyetli maqsetlerge aylanıp baradı. Hár qıylı uǵımlar, pikirleri, kóz-qarasları, mádeniyatlar hám dástúrleri bar jámiyette, qarama-qarsılıqlar hám konfliktler júzege keliwiniń aldın alıw, basqa pikirlerdegi adamlardı túsiniw hám olardıń keńliklerin saylaw bizin jámyetimiz ushın júdá áhmiyetli. Óspirimler – keleshek jámiyetiniń tiykarǵı aǵzaları bolǵanı sebepli, olardıń boyında tolerantlıq qásiyelerleri balalıqtan baslap tárbiyalaw mámlekettiń rawajlanıp barıwınıń tiykargı belgileri bolıp tabıladı. 39 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Bul maqalanıń tiykarǵı maqseti óspirimler xarakterindegi tolerantlıq ornın analiz qılıw, onı qáliplestiriw ózgesheliklerin túsindiriw hám tolerantlı jámiyetti dúziw boyınsha nátiyjeli strategiyaların talqılaw bolıp esaplanadı. Tolerantlıq túsinigi hám onıń psixologiyalıq aspektleri. Tolerantlıqtıń tiykarǵı túsinígi UNESCO tárepinen qabıl etilgen "Tolerantlıq principları Deklaraciyası" boyınsha, tolerantlıq – bul bizdiń dúnyamızdıń baylıǵı bolǵan mádeniyatımız, ózimizdıń bildiriw formaları hám insan individiallıǵınıń kópligi menen tańlanıwdı qabıl etiw sıpatında anıqlanǵan. Tolerantlıq – bul bilim, ashıqlıq, qarım-qatnas, pikir, húrmet erkinligi menen baylanıslı etikalıq princip esaplanadı. Tolerantlıq túsinigine isleniw dawamında izertlewshiler anı mınaday kriterylar menen xarakterleydi:  Adamlar arasındaǵı ayırmashılıqlardı qabıl etiw hám húrmetlew  Basqa kóz-qarastı tıńlaw hám túsiniw imkaniyatın usınaw  Basqa ádetler hám mádeniyatlardıń komponentlerine qızıǵıwshılıq penen qaraw  Basqa adamlar menen xızmet qılǵısı hám is alıp barǵısı keliwi Tolerantlıqtıń óspirim shaxsındaǵı psixologiyalıq aspektleri. Óspirimler xarakterinde tolerantlıqtıń qáliplesiwi bir neshe psixologiyalıq aspektlerdi óz ishine aladı: 1. Emociyalıq aspekt: Tolerantlıq – basqa adamlarǵa qarım-qatnasta emotcionallıq stabillik, olarǵa empatiya, kewil-kúy jaqınlıǵın qáliplestiriw. Óspirim emociyalıq jaǵdayı úzliksiz ózgerip turatúǵınlıqtan, ata-analardıń hám pedagoglar tárepinen olarda stabillikti qáliplestiriw zárúr. 2. Kognitiv aspekt: Tolerantlıq – tek emociyalarǵa tiykarlanǵan minez-qulıq emes, al logikalıq analiz, dúnyanı tuwrı qabıl etiw, óz pikiri menen basqalardıń pikirindegi ayırmashılıqlardı tuwrı anıqlaw. Bul kognitiv jaǵdayında óspirimlerdiń hár túrli pikir hám jaǵdaylarǵa óz pikirlerin anıq bildiriw qábiletin rawajlandırıw zárúrli. 3. Minez-qulıq aspekti: Tolerantlıq tek oy-pikir emes, al is-júzinde ámel qılınatuǵın tolerant minez-qulıq, tolerant qarım-qatnas. Óspirimler óz kún tártipleri dawamında, óz qíyín jaǵdaylarına úyreniwi kerek, hám usı jaǵdaylarda tolerantlı is-háreket etiw wazıypalarını úyrenedi. 4. Qádriyatlar aspekti: Tolerantlıq hár bir adamnıń tenlik, erkinlik, ádalatlılıq usınıs etilgen qádriyatlar sistemasına tiykarlanǵan. Óspirimlerdiń ózindegi qádriyatlar sistemasın qáliplestirip, tolerant minez-qulıq ámelge asadı. Tolerantlıq – anıq qásiyetlerden quralǵan kompleks:  Sabır-taqatlılıq – basqa pikirge, jaǵdayǵa, xarakterge bolǵan sabırlı qarım-qatnas  Empatiya – basqa adamlardı túsiniw hám olardıń kóz-qarasların túsiniw qábileti  Húrmet – basqa adamlarǵa, olardıń mádeniyatına, úrp-ádetlerine hám pikirlerin húrmetlew  Kommunikaciya qábiletliligi – túrli adamlar menen nátiyjeli qarım-qatnas qıla alıw qábileti, konfliktlerdi sheshiw qábileti  Ózin-ózi identifikaciyalaw – milliy, mádeniy, din, gender hám basqa identifikaciyalardı anıq belgilew Óspirimlik jas dáwiriniń ózgeshelikleri hám tolerantlıqtı qáliplestiriw múmkinshilikleri. Óspirimlik dáwirindegi psixologiyalıq ózgerisler bul óspirimlik dáwiri – bul 11-12 jastan 17-18 jasqa shekemgi period, bul waqıtta úlken psixologiyalıq hám fizikalıq ózgerisler júzege keledi. Óspirimlik dáwiriniń tiykarǵı psixologiyalıq ózgeshelikleri tómendegishe: 40 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 1. Identifikaciya ózgesheligi: Óspirim "Men kimmin?"