RAQAMLI ARXITEKTURA: BIM TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA LOYIHALASHNING AFZALLIKLARI VA MUAMMOLARI

Аннотация

Ushbu maqola zamonaviy raqamli arxitektura yo'nalishida keng qo'llanilayotgan BIM (Building Information Modeling) texnologiyasining nazariy va amaliy jihatlarini batafsil yoritishga bag'ishlangan. Unda BIM texnologiyasining loyihalash, qurilish va ekspluatatsiya jarayonlaridagi ahamiyati, samaradorlik darajasi, iqtisodiy foydasi va ko'p tomonlama hamkorlik imkoniyatlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Shu bilan birga, O'zbekistonda BIM texnologiyasini joriy etishdagi dolzarb muammolar, texnik infrastrukturadagi kamchiliklar va kadrlar tayyorlash masalalari ham har tomonlama ko'rib chiqilgan. Kalit so'zlar: raqamli arxitektura, BIM texnologiyasi, axborot modeli, qurilish jarayoni, loyiha boshqaruvi, innovatsiya, integratsiya, raqamli transformatsiya. Kirish. Raqamli texnologiyalar taraqqiyoti butun dunyoda arxitektura va qurilish sanoatida tub o'zgarishlarni yuzaga keltirdi. Shu jarayonlarning markazida Building Information Modeling (BIM) texnologiyasi turibdi. An'anaviy loyihalash metodlaridan farqli o'laroq, BIM loyiha ob'ektining to'liq axborot modelini yaratish imkonini beradi, bu esa qurilish jarayonlarida aniqlik, shaffoflik va samaradorlikni ta'minlaydi. BIM texnologiyasi ob'ektning butun hayot aylanasini qamrab oladi: dastlabki loyihadan tortib, qurilish, ekspluatatsiya va hatto buzishgacha. Shu sababli, dunyoning ko'plab mamlakatlarida BIM texnologiyasidan foydalanish majburiy talab sifatida belgilangan. O'zbekistonda ham so'nggi yillarda qurilish sohasida raqamli transformatsiya bosqichma-bosqich joriy qilinmoqda. Ammo BIMning keng qo'llanilishi hali ham ko'plab muammolarga duch kelmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi - BIM texnologiyasining ilmiy-nazariy asoslarini va amaliy imkoniyatlarini chuqur o'rganish, O'zbekistonda joriy etilishidagi asosiy to'siqlar va ularni bartaraf etish yo'llarini ko'rsatib berishdir. Materiallar va metodlar Maqola tayyorlash jarayonida bir nechta ilmiy- tadqiqot metodlaridan foydalanildi: Tizimli-tahliliy metod: BIM asosida amalga oshirilgan xalqaro va mahalliy loyihalar o'rganildi va ularning natijalari tahlil qilindi. 187 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 Solishtirma usul: An'anaviy CAD tizimlari va BIM texnologiyalari o'rtasidagi funksional va metodik farqlar ko'rib chiqildi. Amaliy tadqiqotlar: Qurilish va loyihalash kompaniyalari, oliy ta'lim muassasalari va mustaqil mutaxassislar bilan intervyu va so'rovnomalar o'tkazildi. Hujjat tahlili: Autodesk Revit, ArchiCAD va boshqa BIM dasturlarining amaliy qo'llanmalaridan foydalanildi. O'zbekiston Qurilish va Arxitektura agentligi tomonidan ishlab chiqilgan normativ-huquqiy hujjatlar o'rganildi. Bu metodlar orqali nazariy va amaliy manbalarni birlashtirib, holatga chuqur va har tomonlama yondashildi. Natijalar Tadqiqot natijalariga ko'ra, BIM texnologiyasining quyidagi asosiy afzalliklari aniqlangan: Uzluksiz axborot almashinuvi: Loyiha bosqichlari o'rtasidagi ma'lumotlar uzluksiz va real vaqtda yangilanadi. Aniq va vizual model: 3D va hatto 4D (vaqt faktori bilan) modellar yordamida qurilishdagi xatoliklar kamayadi. Resurs va xarajatlarni optimallashtirish: Materiallar, vaqt va mehnat resurslaridan oqilona foydalanish imkonini beradi. Qurilish sifati va xavfsizligi oshishi: Raqamli model yordamida xavf tahlillari va oldindan profilaktika tadbirlari o'tkaziladi. Biroq, O'zbekistonda BIM joriy etish jarayonida quyidagi asosiy muammolar aniqlangan: BIM mutaxassislarini tayyorlash tizimining sustligi; Litsenziyalangan dasturiy ta'minotlarning yuqori narxi va muqobil variantlarning yetishmasligi; Qurilish kompaniyalarida raqamli texnologiyalarga nisbatan konservativ munosabat; BIMga mos keluvchi me'yoriy va texnik hujjatlar bazasining yetarlicha shakllanmaganligi. Muhokama. BIM texnologiyasining global miqyosda joriy qilinishi ko'plab mamlakatlarda qurilish sanoatining transformatsiyasiga olib keldi. AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya kabi davlatlarda BIM joriy etish majburiy normativga aylangan. BIM yordamida loyiha ishonchliligi ortib, ekspluatatsiya xarajatlari kamayadi, texnik xizmat ko'rsatish tizimlari soddalashtiriladi. O'zbekiston sharoitida BIM texnologiyasining keng joriy etilishi uchun qator tizimli choralar zarur: birinchidan, oliy ta'lim muassasalarida maxsus BIM kurslari va laboratoriyalar tashkil etilishi; ikkinchidan, yirik qurilish kompaniyalari tomonidan raqamli texnologiyalarni qo'llash siyosatini ishlab chiqish; uchinchidan, davlat tomonidan normativ-huquqiy bazani zamonaviy talablar asosida yangilash va soddalashtirish. 188 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 6 (52) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 BIM texnologiyasini joriy etish nafaqat loyiha va qurilish bosqichlarida, balki ob'ektning butun umr bo'yi ishlash jarayonida ham katta ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun ham O'zbekistonda raqamli loyihalashning kengayishi, oxir-oqibatda, qurilish sanoatining global raqobatbard