QUSHLARNING EKOLOGIYASI

Аннотация

This article discusses aspects such as the ecology of birds, their habitat, nutrition, reproduction, migration, and adaptation to external factors. The role of birds in the ecosystem, their role in the food chain and their impact on the ecological balance were also analyzed. The impact of human activity and climate change on the life of birds is studied, and the importance of studying this science for the conservation of the environment and biodiversity is substantiated. Studying this area of science can help in the conservation of various bird species and increase awareness of their natural habitat. Keywords: shrub-forest birds, creeping birds in trees, forest birds, marsh- meadow birds, bare-legged, wading birds, desert-desert birds, runners, fast-flying birds, waterfowl. Qushlarning havo muhitini egallab faol uchishi, issiqqonlilik, markaziy nerv sistemasining yuksak darajada rivojlanganligi ularning yer yuzida keng tarqalishi uchun juda katta imkoniyat bergan.Qushlar ingichka daraxt shoxlaridan, borib bo’lmaydigan qoyalardan, bag’ri keng okeanlar ustidan uchib o’tib o’z ozuqasini topadi. Ular oziq qidirib uzoq hududlarga uchib boradi. Shuning uchun qushlarning oziqlanadigan, urchish va dam oladigan joylari bir-biriga bog’liq bo’lishi shart emas. Qushlarning ucha olish xususiyatidan tashqari, ulardagi moddalar almashinuvining kuchli rivojlanganligi va tana haroratining yuqori bo’lishi ham ularning keng tarqalishiga sabab bo’ladi. Qushlar 8500 m balandliklarda, tog’ cho’qqilarida, qurib qaqrab yotgan cho’l-sahrolarda, okeanlarda ham uchraydi. Qushlarning yashash 58 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9 Volume 1, Issue 3, Series C 2025 sharoitlari qancha xilma-xil bo’lsa, ularning turi shunchalik ko’p bo’ladi. Turli qushlarning vertikal tarqalishi ham xilma-xil. Qumoylar va tasqaralar 7000 m balandlikda, kolibrilar esa 4550 m balandlikda ucha oladi. Baliqchilar va chigirtchilar 4700 m balandlikda uchraydi. Pingvinlar, gagalar, qoravoylar oziq tutish uchun 20 m gacha chuqurlikka suvga sho’ng’ishi mumkin.Qushlrning ko’pchilik turlari, ya’ni 80%, asosan tropic mintaqalarda yashaydi, shimolga va janubga qarab borilgan sari ularning turlari kamayib boradi. Uchish- qushlar ekologiyasida katta ahamiyatga ega. Faqat pingvinlar va ko’kraktojsizlar katta turkumlarining vakillarigina haqiqiy uchish layoqatini yo’qotgan. Ukki, to’ti, suvmoshaklarning ayrim turlari, qanotsiz gagarka, dront va pustinnik degan kaptar turlari ham ucholmaydi.Qushlarning uchish aerodinamikasi ancha murakkab va hozirga qadar to’liq aniqlanmagan. Uchishning jismoniy asosini shunday xarakterlash mumkin: qanotining ustki tomoni gumbazdek ko’tarilgan, pastki tomoni esa botib kirgan bo’ladi. Qanotning keying uchi yuqoriga va keying harakat qilishi natijasida qo’shimcha tortish kuchi paydo bo’ladi, qanotning asosiy qismi esa ko’tarilish kuchini hosil qiladi. Ko’tarilish kuchi uchayotgan qush tanasi va dumini havo aylanib o’tganda ham hosil bo’ladi. Qushlar orasida bir umr suv muhitida va yer ostida yashaydiganlari yo’q. Qushlar hayot kechiradigan joyining xususiyatlariga qarab bir nechta ekologik guruhlarga bo’linadi: 1.Butazor — o'rmon qushlari. Bu guruhga ko'pgina tur qushlakiradi. Ular har xil o'rm on va butazorlarda yashashga moslashgan. Bu qushlar uyalarini daraxt va butalarning shox ayrisiga, daraxt kovaklariga, shox ustiga va novdalar orasiga quradi. Daraxtda yashashga moslashgan qushlarga to'tiqushlar va qizilishtonlarni misol qilib olish mumkin. Ayrim turlari ko'pineha oziqasini yerdan topadi va oziq topish uchun dalalarga uchib boradi (chug'urchuq, shaqshaq, kaptar va boshqa qushlar). O'rmonda yashaydigan karqurlar va qurlar yerga uya quradi. Butazor — 59 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9 Volume 1, Issue 3, Series C 2025 o'rmon qushlari o ‘z navbatida daraxtga o'rmalab chiquvchi qushlar va o'rmon qushlari ekologik guruhchalarga bo'linadi. Daraxtga o’rmalab chiquvchi qushlar o'z ozuqalarini daraxt dan, daraxt shoxlaridan topadi va daraxtlarga, ularning shoxlariga uya quradi. Masalan: arxeopteriks, goatsinning ucholmaydigan jo'jaiari, qizilishtonlar, to'tilar va ba'zi chumchuqsimonlar shu guruhchaga kiradi. Qizilishtonlarning oyoqlari kuchli bo'lib, tirnoqlari qayrilgan. Ularning ikki barmog'i oldinga va ikki barmog'i orqaga qaragan bo'ladi, dumidagi 354 patlari qattiq, mustahkam bo’lib, daraxtga chiqishda unga tayanadi va vertikal yo'nalishda harakat qiladi. To'tilar daraxt shoxlarida oyoqlari va tumshuqlari yordamida mohirlik bilan o ‘rmalaydi va aylanadi. Bu guruhchaga kiruvchi qushlar hasharotlar, o’simlik urug'lari va mevalar bilan oziqlanadi. Masalan: qizilishtonlar tum shug‘i bilan daraxt po'stloqlarini teshib, tili yordamida hasharotlar va ular lichinkalari bilan oziqlanadi. Ko‘pchilik chumchuqsimonlar, tovuqsimonlar va kaptarlar o'simlik urug'lari bilan oziqlanadi. To'tilar, tukanlar, mevaxo'r kaptarlarning tumshug'i katta va uz