KIPR RESPUBLIKASINING IQTISODIY O‘SISHIGA TA’SIR QILUVCHI MAKROIQTISODIY OMILLARNING EMPERIK TADQIQOTI

Аннотация

Ushbu tadqiqotning maqsadi Kipr mamlakatining iqtisodiy taraqqiyotiga ta’sir etuvchi makroiqtisodiy omillarning uzoq muddatli aloqasini emperik tadqiqotini o’tkazishdan iborat. Biz ushbu maqsadga erishish uchun miqdoriy yondashuvdan foydalandik. Xususan, emperik tadqiqotlardan ekonometrik modellashtirishdan keng foydalanildi. Ya’ni, vaqtli qatorlarda OLS (ordinary least squared) modelidan samarali ravishda foydalanildi. Modellarimizda qamrab olingan barcha mustaqil omillar bog‘liq o’zgaruvchining ijobiy yoki salbiy o‘zgarishiga daxldor ekanliklari aniqlandi. Kalit so‘zlar: Aholi jon boshiga YaIM, inflatsiya, ishsizlik, tug‘ilish darajasi, FDI, eksport, oltin-valyuta zahiralari iqtisodiy tarqqiyot, OLS model,Gaus Markov shartlari, regressiya, korrelatsiya, prognoz. Aholi jon boshiga YaIM bogְ‘liq o‘zgaruvchi sifatida olinishiga sabab Jahon banki metodikasiga ko‘ra mamlakatning rivojlanganlik darajasini ko‘rsatuvchi indikator sanaladi. Qolgan mustaqil o‘zgaruvchilarimiz ham YaIM ga o‘z ta’sirini o‘tkazoladigan makroiqtisodiy indikatorlar bo‘lib ular biz qo‘ygan tadqiqotda bog‘liq o‘zgaruvchi sifatida aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan YaIM (GDPpercepita) olingan bo’lsa, mustaqil o‘zgaruvchilar sifatida esa inflatsiya (inflation), to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitisiyalar (FDI), ishsizlik (unemployement), eksport (export), valyuta kurslari gipotezlarni isbotlash uchun tanlab olingan. 69 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9 Volume 1, Issue 3, Series B 2025 Ushbu tadqiqot uchun zarur bo‘lgan 1981-2023 yillar orasidagi barcha indikatorlar Jahon banki (worldbank.org) saytidan olingan. 1-jadval: Bog‘liq va o‘zgaruvchining 1991-2023-yillarda berilgan statistic ko‘rsatkichlar 1-jadvaldagi ma’lumotlarga e’tibor qaratadigan bo’lsak, GDP percapital doimiy ravishda o‘zgarib turgan. Eng ko‘p miqdori esa 2021-yilga tog‘ri kelib 10,35474352 $ni tashkil etgan. 2009 va 2014 yillardagi ko‘rsatkichlar birmuncha kamayganini ham ko‘rishimiz mumkin. Bunga sabab sifatida mos ravishda jahon moliyaviy inqirozi va Yevropadagi migratsiya inqirozini keltirib o‘tishimiz mumkin. Xuddi shuningdek o‘sha yillarda eksport hajmi ham oldingi yilgidan kam bo‘lgani ko‘rishimiz mumkin. Bunga ham sabab sifatida o‘sha ta’sirlani keltirib o‘tishimiz 70 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9 Volume 1, Issue 3, Series B 2025 mumkin. Inflatsiya darajasi ham Kiprda birmuncha barqaror bo‘lgan bo‘lib 0-2.5 % oralig‘ida qayd etilgan. Faqatgina so‘nggi 2-3 yillikdagina ozroq oshganini kuzatishimiz mumkin. Ishsizlik darajasi ham boshqa mamlakatlarga qaraganda anchagina past bo‘lib, bu ko‘rsatkich so’nggi yillarda yanada pasayib bormoqda. Ushbu gipoteza testini o‘tkazish uchun quyidagi o‘zgaruvchilarni tanlangan: - bog‘liq o‘zgaruvchi sifatida aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) tanlandi; - Inflatsiya (Inflation), to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiya (FDI), Ishsizlik (Unemployment), Eksport (Export), Valyuta kursi(Exchange rate) va Sanoat (Industry) larni mustaqil o‘zgaruvchilar sifatida tanlab oldik. Inflation H1 Industry FDI H6 H2 GDP per capital Exchange rate Unemployment H5 H3 Export H4 2-rasm. Gipotezani tekshirish1 1 Mualliflar tomonidan shakllantirilgan 71 Journаl of Аnаlyticаl Synergy аnd Scientific Horizon ISSN: 3060-5261 Impact faktor: 9.9 Volume 1, Issue 3, Series B 2025 Bizning gipotezamiz quyidagicha: 𝐻1 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) 0 va inflatsiya (Inflation) o‘rtasida hech qanday bog‘liqlik yo‘q; 𝐻1 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) 1 va inflatsiya (Inflation) o‘rtasida bog‘liqlik mavjud; 𝐻2 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) va to‘g‘ridan- 0 to‘g‘ri xorijiy investitisyalar (FDI) o‘rtasida hech qanday bog‘liqlik yo‘q 𝐻2 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) va to‘g‘ridan- 1 to‘g‘ri xorijiy investitisyalar (FDI) o‘rtasida bog‘liqlik mavjud 𝐻3 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) va ishsizlik 0 (Unemployment) o‘rtasida hech qanday bog‘liqlik yo‘q 𝐻3 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) va ishsizlik 1 (Unemployment) o‘rtasida bog‘liqlik mavjud 𝐻4 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) va eksport 0 (Export) o‘rtasida hech qanday bog‘liqlik yo‘q 𝐻4 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) va eksport 1 (Export) o‘rtasida bog‘liqlik mavjud. 𝐻5 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) va valyuta 0 kursi(Exchange rate) o‘rtasida hech qanday bog‘liqlik yo‘q 𝐻5 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) va valyuta 1 kursi(Exchange rate) o‘rtasida bog‘liqlik mavjud. 𝐻6 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) va 0 sanoat(Industry) o‘rtasida hech qanday bog‘liqlik yo‘q 𝐻6 : Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (GDP per capital) va 1 sanoat(Industry) o‘rtasida bog‘liqlik mavjud. 𝐻 – bu bizni nol gipotez