MUROD MUHAMMAD DOʻSTNING “DASHT-U DALALARDA “ HIKOYASIDAGI DIALEKTAL SOʻZLAR TAHLILI

Аннотация

The article is devoted to the analysis of dialect-specific words used in the story “Dasht-u dalarda”, one of the most striking stories of Uzbek literature. The article also contains information about the dialect and dialectology. In the process of analyzing the words and phrases of the story, we also gave their literary interpretation. O‘zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, u o‘z tarkibida ko‘plab shevalarni birlashtirgan boy va rang-barang til hisoblanadi. Bu shevalar O‘zbekistonning turli hududlarida shakllanib, har birining fonetikasi, leksikasi va grammatikasi o‘ziga xoslikka ega. Shevalar xalqning kundalik hayotida faol ishlatiladi va ular orqali hududiy madaniyat, tarixiy taraqqiyot hamda ijtimoiy muhit haqida muhim ma’lumotlarga ega bo‘lish mumkin. O‘zbek shevalari asosan uch guruhga bo‘linadi: qarluq, qipchoq va ogh‘uz unsurlarini o‘z ichiga olgan janubiy, markaziy va shimoliy guruhlari. Janubiy guruhga Surxondaryo, Qashqadaryo kabi viloyatlarning shevalari kiradi. Bu shevalarda qadimgi turkiy unsurlar saqlanib qolgan. Markaziy guruh Toshkent, Samarqand, Buxoro kabi hududlarni qamrab oladi. Shimoliy shevalar esa Xorazm va Qoraqalpog‘iston bilan bog‘liq bo‘lib, ular ko‘pincha qipchoq tillariga yaqinlik qiladi. 42 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Shevalarni badiiy asarlar asosida tahlil qilish — dialektologiya va stilistika kesishgan joyda joylashgan muhim ilmiy usuldur. Bunday yondashuv shevalarning nafaqat lingvistik xususiyatlarini, balki ularning estetik, ijtimoiy va madaniy yukini ham ochib beradi. Quyida shevalarni badiiy asarlar asosida tahlil qilishning asosiy yo‘nalishlari va usullari keltirilgan: Shevaga xos bo‘lgan so‘zlar, iboralar, atamalar aniqlanadi. Masalan, xalq og‘zaki nutqida uchraydigan “qayoq” (qayer), “turvotibdi” (turibdi) kabi shakllar qanday kontekstdan foydalanganini kuzatamiz. Asarda ishlatilgan shevaga oid so‘zlarda tovush o‘zgarishlari kuzatiladi. Masalan:“ketvotti” (ketayapti) — vokal qisqarishi va talaffuz o‘zgarishi. Shevalarda fe’l qo‘shimchalari va ot yasovchi affikslarda o‘ziga xosliklar bo‘ladi. Masalan:“-votti”, “-yapti” o‘rniga “-votdi” Ko‘plik qo‘shimchalaridagi farqlar: “odamla”, “bolala” Sheva orqali muallif ko‘pincha xarakter yaratadi, komik, ironiya yoki xalqona ruhni berishga intiladi. Misol uchun, Hazratqul kabi qahramonlar sheva orqali kulgili, samimiy yoki sodda inson sifatida tasvirlanadi. Qahramonning ijtimoiy kelib chiqishi, yashash hududi, saviyasi sheva orqali beriladi. Bu esa o‘quvchiga yanada realistik taassurot beradi. Maqolaning asosiy qismi Murod Muhammad Doʻstning “Dasht-u dalalarda “hikoyasi hamda unda ishlatilgan shevaga xos soʻz va iboralarning tahliliga bag’ishlangan. Hikoyadagi soʻzlar tahlili: 1.Qoratoy – itga qo‘yilgan nom; xalq orasida keng tarqalgan laqab. 2.Poxol – somon; ammo bu yerda “poygakka to‘shalgan poxol” shaklida ishlatilgan, og‘zaki tilda keng qo‘llanadi. 3.Poygak – eshik oldidagi supa. 4.Gavron – cho‘p, tayoq; odatda chorvadorlar ishlatadigan so‘z. 5.Xatcha – Xadicha ismining shevada aytilishi. 6.Sho‘rquduq – real joy nomi bo‘lishi mumkin, ammo shevada to‘g‘ridan- to‘g‘ri ishlatilgan. 7.G‘uchchi – ehtimol, odam nomi sifatida ishlatilgan, lekin mahalliy leksikada mavjud. 8.Taltovoq – idish nomi; eski-yangi aralash ko‘rinishda qo‘llangan. 9.Zambilg‘altak – mahalliy aravacha turi. 10.To‘yxar – ot turi (jilovli, to‘rttayoqli ot); mahalliy ot nomi. 11.Saqichnik – saqich sotuvchi (so‘roq ma’noda kulgili tusda). 12.O’sma qo‘yib o‘tiribdi – o‘smadan foydalanish; mahalliy xotin-qizlar orasida keng qo‘llanadi. 43 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference 13.Okak odam – o‘ta urf bo‘lmagan, zamonaviy leksika bilan qorishgan mahalliy ifoda. 14.Etigining uchi bilan ag‘darib – shevaga xos fe’l birikmasi. 15.Taloq-palog‘ini aytish – talaq masalasida ishlatilgan ibora, lekin og‘zaki xalqona uslubda. “Dashtu dalalarda” hikoyasida muallif Murod Muhammad Do‘st janubiy o‘zbek shevasining – xususan Surxondaryo (Sho‘rquduq, Galatepa, Kattaqo‘rg‘on) hududlariga xos til unsurlarini mohirlik bilan badiiy matnga singdirgan. Asarda ishlatilgan shevaga xos so‘zlar va iboralar qahramonlarning ijtimoiy muhitini, madaniy an’analarini va psixologik holatini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Bu so‘zlar, bir tomondan, realistik muhitni yaratadi, ikkinchi tomondan, xalqona obrazlarni jonli ifodalash vositasiga aylanadi. Muallif sheva leksikasini haddan ortiq bo‘rttirmay, tabiiy va kontekstga mos ravishda qo‘llagan. Bu esa matnga jonlilik, obrazlarga esa hayotiylik baxsh etgan. Shu tarzda hikoya adabiy til va sheva sintezida yozilib, o‘zbek og‘zaki xalq nutqining badiiy adabiyotdagi yuksak namunasi sifatida qadrlanishi mumkin. Bugungi kunda shevalarning ahamiyati faqat lingvistik jihatdan emas, balki madaniy va ijtimoiy kontekstda ham ortib bormoqda. Ular xalq og‘zaki ijodining saqlovchisi, mahalliy identitetni ifodalovchi vosita sifatida xizmat qilmoqda. Shevalarni