O‘ZBEKISTONDA YASHIL IQTISODIYOT KONSEPSIYASI VA UNING REAL NATIJALARI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida yashil iqtisodiyotni shakllantirish va rivojlantirishga qaratilgan strategik hujjatlar, ushbu yondashuvning nazariy asoslari hamda so‘nggi yillarda erishilgan muhim natijalar tahlil qilinadi. Maqolada qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, ekologik muvozanatni saqlash hamda xalqaro tajriba asosida amalga oshirilgan ishlarga urg‘u berilgan. Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot, barqarorlik, qayta tiklanuvchi manbalar, ekologiya, strategik islohotlar. Global miqyosda ekologik muammolarning keskinlashuvi va tabiiy resurslarning cheklangani mamlakatlarni iqtisodiy siyosatini qayta ko‘rib chiqishga majbur qilmoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda, yashil iqtisodiyot konsepsiyasi ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotga ekologik yondashuvni integratsiya qiluvchi dolzarb modelga aylangan. O‘zbekiston ham bu borada qator tashabbuslarni ilgari surmoqda. Yashil iqtisodiyot atamasi iqtisodiy faoliyatning ekologik barqarorligi va resurslarni samarali boshqarishga asoslangan modelini ifodalaydi. BMTning Atrof-muhit bo‘yicha dasturi (UNEP) bu tushunchani insonlar farovonligini ta'minlash bilan birga, ekologik xavfsizlikni saqlovchi yondashuv deb ta’riflaydi. O‘zbekistonda ushbu tamoyillarning huquqiy asoslari 2023–2030 yillarga mo‘ljallangan 'Yashil O‘zbekiston' konsepsiyasi hamda Prezidentning 2022-yil 4-oktabrdagi PF–187-sonli farmoni orqali mustahkamlangan. So‘nggi yillardagi amaliy yutuqlar bo’yicha O‘zbekistonda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish bo‘yicha sezilarli taraqqiyot kuzatilmoqda. Xususan, 2023-yilda Buxoro, Navoiy va Qashqadaryo viloyatlarida yirik quyosh elektr stansiyalari ishga tushirildi. Energetika vazirligining ma’lumotiga ko‘ra, 2030-yilga borib umumiy energiya ishlab chiqarishning 30 foizi quyosh va shamol manbalaridan olinishi ko‘zda tutilgan. Shu bilan birga, chiqindilarni qayta ishlash, suv resurslarini tejash hamda 'yashil' infratuzilmani rivojlantirish bo‘yicha xalqaro hamkorlikda amalga oshirilayotgan loyihalar natija bermoqda. 2025-yil yakuniga qadar O’zbekistonda 6 ta quyosh va samarali 4 ta shamol elektr stansiyalari qurilishi rejalashtirilgan bo’lib, ular umumiy 2365 MVt quvvatga ega bo’ladi. Shuningdek, 597 MVt quvvatli 4 ta elektr energiyasini saqlash tizimi ishga tushiriladi. 2030- yilga borib, qayta tiklanuvchi energiya manbalarining energetika balansidagi ulushi 40 foizga yetkazilishi maqsad qilingan. Bu borada 20 gigavattan ortiq qayta tiklanuvchi energiya quvvatlarini yaratish rejalashtirilmoqda. Albatta, “Xalqaro hamkorlik” bo‘limini kengaytirib, dalillar, tashkilotlar va amaliy loyihalar bilan boyitaman. Bu bo‘lim “Yashil iqtisodiyot” bo‘yicha O‘zbekistonning tashqi siyosati va xalqaro sheriklikdagi faoliyatini chuqurroq ochib beradi. 10 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo O‘zbekiston Respublikasi “yashil iqtisodiyot”ga o‘tish jarayonida bir qator xalqaro tashkilotlar, moliyaviy institutlar va xorijiy davlatlar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘ymoqda. Bu hamkorlik texnik, moliyaviy va institutsional qo‘llab-quvvatlash orqali amalga oshirilmoqda. 1. BMT va BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP) bilan hamkorlikUNDP O‘zbekistonda “Yashil iqtisodiyotga o‘tish uchun siyosatni integratsiyalash” loyihasi orqali energetika, ekologiya va moliyaviy rejalashtirish tizimlarida “yashil” o‘sish mezonlarini joriy etishda texnik yordam ko‘rsatmoqda. 2023-yilda UNDP ko‘magida 9 ta sektor (qishloq xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash, ichimlik suvi, infratuzilma, energetika va boshqalar)da iqlimga moslashuv strategiyalari ishlab chiqildi. 2. Yevropa Ittifoqi (YI) va Fransiya Taraqqiyot Agentligi (FTA)YI va FTA O‘zbekistonga “yashil” iqtisodiyotni rag‘batlantirish uchun 375 million yevro miqdorida imtiyozli moliyaviy yordam ajratish tashabbusini ilgari surdi. Ushbu mablag‘lar quyosh va shamol energiyasi, chiqindilarni qayta ishlash, ekologik toza transport tizimlarini joriy etish kabi sohalarda ishlatilmoqda. 3. Xitoy bilan “yashil energetika” hamkorligi. O‘zbekiston va Xitoy o‘rtasida 2023-yilda “yashil” energiya ishlab chiqarish bo‘yicha 3 milliard dollardan ortiq investitsiya qiymatiga ega strategik loyihalar imzolandi. Xitoyning “China Gezhouba Group” kompaniyasi tomonidan Buxoro va Qoraqalpog‘istonda 2 ta yirik quyosh elektr stansiyasi qurilmoqda (har biri 500 MVt). 4. Osiyo Taraqqiyot Banki (OTB) 5. 2024-yil davomida OTB orqali “Yashil shaharlar” konsepsiyasini Toshkent, Farg‘ona va Termiz shaharlarida sinov tariqasida joriy etish rejalashtirilmoqda. 6. Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot Banki (EBRD) 7. EBRD O‘zbekistonda kichik va o‘rta biznes uchun “yashil kreditlar” liniyasini ochdi. Bu kreditlar atrof-muhitga kam zararli texnologiyalarni joriy etish, energiya tejamkor uskunalar xaridi, chiqindi qayta ishlash uskunalari o‘rnatish uchun beriladi. 8. 2023-yilda 40 dan ortiq korxona ushbu kredit dasturlaridan foydalandi. Xulosa: Xalqaro hamkorlik O‘zbekistonning “yashil iqtisodiyot” strategiyasida muhim poydevor hisoblanadi.