FENTEZI ASARLARDA KOGNITIV VA MADANIY ARXETIPLAR ORQALI OLAMNI KATEGORIYALASH

Аннотация

Ushbu maqolada fentezi adabiyotida kognitiv va madaniy arxetiplar yordamida olamni qanday kategoriyalash tendensiyalari mavjudligi tahlil qilinadi. Fentezi janri inson ongining chuqur qatlamlariga murojaat qilib, arxetipik timsollar orqali mavjud bo‘lmagan olamlarni tushunarli shaklda tasvirlaydi. Maqolada arxetiplar va kognitiv strukturalarning o‘zaro aloqasi, ularning madaniy kontekstda qanday shakllanishi va fentezi asarlar orqali qanday ifoda topishi tadqiq etiladi. Kalit so‘zlar: fentezi, arxetip, kognitiv lingvistika, madaniyat, olam modeli, timsollar. Zamonaviy adabiyotning eng sermazmun va keng qamrovli janrlaridan biri – bu fentezidir. U inson tafakkurining, tasavvurining, madaniy xotirasining chuqur qatlamlariga kirib borish imkonini beradi. Fentezi asarlarining diqqatga sazovor jihati – bu real bo‘lmagan, ammo ichki qonuniyatlari bor olamlarni yaratishdir. Bunday olamlar inson o‘qib tushunishi mumkin bo‘lgan shaklda quriladi. Bu esa, avvalo, kognitiv jarayonlar va madaniy arxetiplar orqali amalga oshadi. Ushbu esse fentezi adabiyotida olamni tushunish va tasniflashda kognitiv sxemalar va madaniy arxetiplardan qanday foydalanilishini tahlil qiladi. Fentezi adabiyoti inson tasavvurining cheksiz imkoniyatlarini namoyon etuvchi janr bo‘lib, u mavjud voqelikdan tashqarida joylashgan, ammo anglash va qabul qilish imkoniyatiga ega olamlarni yaratadi. Ushbu olamlar ko‘pincha inson ongi uchun tanish bo‘lgan madaniy va kognitiv arxetiplarga asoslanadi. Kognitiv lingvistika inson tafakkurini til orqali qanday ifodalanishini o‘rganadi. Bu yondashuvga ko‘ra, inson atrofdagi dunyoni o‘z bilimlari, tajribalari, madaniy xotirasi orqali tushunadi. Yangi voqelik yoki obyektni anglash uchun odam uni mavjud tushunchalar tizimi ichiga joylashtiradi, ya’ni kategoriyalaydi. Fentezi asarlarida ham aynan shu jarayon sodir bo‘ladi. O‘quvchi fantastik dunyoni tushunish uchun o‘z tasavvurida mavjud bo‘lgan kognitiv sxemalarga tayanadi. Masalan, “qorong‘ulik” timsoli deyarli har doim yovuzlik, xavf, noma’lumlikni bildiradi. Bu sxema fentezi asarlarida kuchli metaforik vosita sifatida ishlatiladi: qorong‘u o‘rmon, qora sehrgar, zulmat saltanati. Aksincha, yorug‘lik yaxshilik, najot, haqiqatni anglatadi: oq libosli qahramonlar, nurli qal’a, tong nuri orqali qayta tug‘ilish. Bu binar oppozitsiyalar kognitiv tasniflashning asosiy usullaridan biridir. Kognitiv lingvistika bu timsollar va olam modeli yaratilishining psixologik va tilshunoslik asoslarini o‘rganadi. Shu asosda fentezi asarlarida mavjud bo‘lgan olamlar, odatda, arxetipik obrazlar orqali kategoriyalanadi. Arxetiplar va ularning mohiyati. K. G. Yung ta’kidlaganidek, arxetiplar – bu insoniyat ongida qadimdan mavjud bo‘lgan umumiy obrazlar, syujetlar va rollardir. Ular inson tajribasi asosida shakllangan va turli madaniyatlarda takrorlanadi. Arxetiplar ong ostida yashaydi va ular badiiy adabiyotda, ayniqsa fentezi janrida faol ishlatiladi. Chunki fentezi asarlar ko‘pincha real hayotdagi qonuniyatlardan tashqarida bo‘lgan, ammo ong uchun tanish olamlarni yaratishga intiladi. Masalan, “qahramon” arxetipi har bir fentezi asarining markazida turadi. U odatda oddiy hayotdan keladi, muhim topshiriq oladi, sinovlardan o‘tadi, dushmanni yengadi va olamni 152 qutqaradi. Bu struktura “monomit” deb ataladi va Jozef Kempbell tomonidan batafsil ishlab chiqilgan. Tolkienning Frodo, Rowlingning Garri Potteri, yoki G‘arbafshonlik folklorda Alpomish kabi qahramonlar bu arxetipni ifodalaydi. Ularning har biri yangi olamni o‘z sarguzashtlari orqali o‘quvchiga ochadi va o‘sha olamni strukturaviy jihatdan tushunishga yordam beradi. Kognitiv kategoriyalash. Kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan, inson yangi va noma'lum tushunchalarni mavjud kognitiv sxemalar orqali tushunishga intiladi. Fentezi olamidagi timsollar va obyektlar ko‘pincha real olamdagi konseptual model asosida yaratiladi. Masalan, "qorong‘ulik qirolligi" inson ongidagi "yovuzlik = qorong‘ulik" kabi metaforik strukturalarga asoslanadi. Madaniy arxetiplar va ularning ta’siri. Arxetiplar universal bo‘lsa-da, ularning ifodalanish shakli har bir madaniyatda farq qiladi. Madaniy arxetiplar – bu umumiy insoniy obrazlarning konkret madaniyat doirasidagi shakllanishidir. Fentezi asarlarda bu madaniy xususiyatlar kuchli aks etadi. Yevropa fentezisida o‘rta asrlar madaniyati, ritsarlik, xristianlik motivlari yetakchi o‘rin tutadi. Masalan, “Uzuklar hukmdori” asarida sharqiy va g‘arbiy kuchlar o‘rtasidagi to‘qnashuv, ma’naviy poklanish va fidokorlik g‘oyasi ustuvor. Sharq fentezisida esa boshqacha arxetipik obrazlar vujudga keladi. Misol uchun, yapon yozuvchisi Hayao Miyazakining filmlarida tabiat va inson o‘rtasidagi uyg‘unlik, ruhiy muvozanat, taqdir bilan yarashuv kabi g‘oyalar arxetipik asosda quriladi. Bu esa, har bir fentezi asari yaratgan olamni o‘quvchi o‘z madaniy asoslari orqali tushunishini ko‘rsatadi. Madaniy arxetiplar orqali fentezi olami yanada jonli va ishonchli ko‘rinadi. Misollar orqali tahlil. J. R. R. Tolkienning "Uzukl