INGLIZ VA O’ZBEK MAQOLLARIDA “OILA” KONSEPTINING NAMOYON BO’LISHI

Аннотация

В данной статье рассматривается репрезентация концепта семьи в английских и узбекских пословицах, анализируются их сходства и различия. Культурное и когнитивное мировоззрение каждого народа зачастую имплицитно закодировано в лингвистических единицах, что затрудняет их явное выявление в пословицах. Научная значимость данного исследования заключается в выявлении лингвокультурных закономерностей формирования концепта семьи в английском и узбекском языках посредством сравнительного анализа. Ключевые слова: концепт семьи, национально-культурные пословицы, лингвокультурный анализ, ментально-лингвистическая дифференциация, национальный менталитет. 323 "ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI" mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman Maqollar - xalq ma’naviy merosi va donishmandligining eng yorqin namunalari hisoblanadi .Dunyoda hech bir xalq yo’qki ,ularning tili va madaniyatida oila tushunchasi alohaida o’rin tutmasa.Shunday ekan oilaga oid qadriyatlarni avloddan- avlodga yetkazishda maqollardan foydalanish muhim hisoblanadi .Ushbu maqolada ingliz va o’zbek maqollarini tahlil qilish orqali shu ikki xalqning oila a’zolar o’rtasidagi vazifalari, oilaga bo’lgan munosabat va oilada tarbiyadagi farqlar va o’xshashliklar haqida xulosa chiqarish mumkin. Konsept,oilaviy konsept va uning lingvomadaniy asoslari Konsept (lot.conceptus-anglash,tushuncha), fikr obyekti haqidagi bilim, tasavvur, fikrlarning umumiyligini aks ettiruvchi struktur- mazmuniy ong birligi hisoblanadi. Dastlab , konsept atamasi 20-asrning 1-yarmida rus faylasufi S.Askoldov tomonidan muloqotga kiritilgan bo’lib, olim unga turli millat vakillari muloqotiga sabab bo’ladigan komunikativ jarayon sifatida baho beradi [1]. Yana bir mashhur olim S.Stepanov tomonidan yozilgan “Концепты. Тонкая пленка цивилизатции” kitobining ham asosiy atamasi konsept bo’lib, u konsept tushunchasini mantiq ,falsafa va psixologiya fanlariga tegishli bo’lgan “ Концепт” ga ,tarixiy faylasuf Platon “g’oyalariga “ o’xshash madaniy hodisa sifatida baholaydi [4]. Oila konseptiga to’xtaladigan bo’lsak, u mazmunan etik, etnik va falsafiy tushuncha sifatida tadqiqot uchun serqirra va mazmunli mavzu hisoblanadi. U turli xalqlarning madaniy,diniy va tarixiy rivojlanishiga qarab o’ziga xos xususiyatlarni o’zida jamlaydi. Lingvomadaniyatshunoslik- til va madaniyatning o’zaro aloqalarini o’rganuvchi fan hisoblanib, unda xalqning dunyoqarashi, til birliklari va tafakkuri namoyon bo’lishi o’rganiladi. O’zbek xalq maqollarida oila tushunchasi va ularning axloqiy-tarbiyaviy aspektlari. Maqol – arabcha “ qavvola” so’zidan kelib chiqqan va “ so’zlamolq, aytmoq” degan ma’nolarni anglatadi [5] .Binobarin ,o’zbek tiloida “ maqol “so’zi ikki xil ma’noda ,birinchisi, o’z lug’aviy ma’nosida –“ so’z, nutq”ni bildirsa ,ikkinchi ma’nosi, istilohiy bo’lib – “folklorda keng qo’lllaniladigan janr” sifatida namoyon bo’ladi. Ahil oila- baxtli ,noahil oila- vaqtli [2] Ushbu maqolda oilaning ijtimoiy va emotsional ahamiyati ta’kidlangan. Oila a’zolarining birgalikda harakat qilishi va bir-birini qo’llashining ahamiyatli tomonlari yoritilgan. Ingliz xalq maqollarida oilaviy munosabatlarning lingvomadaniy refleksiyasi va diskursiv ifodalanishi Ingliz tilida maqol so’zi “ proverb” bilan ifodalanadi. Ushbu sohaning yetakchi tadqiqotchilaridan biri Wolfgang Mieder hisoblanadi. Uning "Proverbs: A Handbook" nomli asarida "proverb" atamasining ta'rifi va tahliliga alohida e'tibor qaratilgan. 324 "ZAMONAVIY TILSHUNOSLIK VA TARJIMASHUNOSLIKNING DOLZARB MUAMMOLARI" mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman Mieder "proverb"ni qisqa, lekin mazmunli ibora sifatida ta'riflaydi, u xalq donoligini ifodalaydi va avloddan-avlodga o'tib keladi [6]. Ko’plab ingliz olimlari maqollarning turli xususiyatlari mavzusida salmoqli ishlar qilishgan.Jumladan, Honek o’z izlanishlari natijasida,maqollarni jamiyatning barcha sohalarida folklorchi olimlardan to siyosatchilar va hatto huquqshunos olimlar ishida ham kata ahamiyatga ega deb bilgan va biz bu fikrga qo’shilamiz. U o’zining “A proverb in mind: the cognitive science of proverbial wit and wisdom” asarida maqollarning 7ta xususiyatlarini ochiqlagan:1. Personal,2. Religious,3. Formal,4. Practical,5. Cognitive,6. Cultural,7. Literary [3]: Home is where the heart is Shu o’rinda ko’rishimiz mumkinki, uy deganda faqat jismoniy joy emas ,balki hissiy bog’liqlik ya’ni sentimentalist konsept muhim rol o’ynaydi. Ingliz va o’zbek xalq maqollarida oila konseptining universal semantik parallellizmlari va kognitiv-pragmatik uyg’unligi Ingliz va o’zbek xalq maqollarini o’rganish davomida ,umumiy semantik tuzilishga ega,lekin ifoda jihatidan farq qiladigan semantik sinonimlarni uchratishimiz mumkin. 1.Like mother,like daughter Onasini ko’rib qizini ol Yuqoridagi ikki tilga oid oilaviy munosabatlarniaks ettiruvchi xalq maqollarini o’rganish mobaynida ularning paremiologik zahirasida universal maqollarning semantik va sintaktik strukturasi to’liq yoki qisman mos kelishi aniqlandi.